Цөөнхийн цөөнх: УРИАНХАЙ ХӨВҮҮН

Сурвалжилга




1.

Гурав хоног үргэлжилсэн хүчтэй шуурганы дараа Алтайн уулсын буйд мухар дахь ганцаардмал жижигхэн сууринд мөнөөх л эл хуль, яг л эргэж дуусаад эхнээсээ дахин давтагддаг хуурцаг шиг уйт давтамжтай эгэл жирийн өдрүүд нь айлчлан ирэв. Өөрчлөгдсөн ганц зүйл гэвэл хаврын сүүлчийн сарын хайруу хүйтэн салхи сууринг “соёлт” ертөнцтэй холбогч гол шижим холбоо гэгддэг өндөр хүчдэлийн шугамыг гэмтээснээс ийш зорин ирдэг гэрэл цахилгаан үгүй болжээ. Тиймээс наран бөхмөгц сууринг харанхуй нөмөрдөг юм. 

Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын төв бол Монгол орны хамгийн алслагдмал нутгийн хамгийн бөглүү суурин. Гэвч ийм байлаа гээд эндхийнхэн ер гонсойж гутарна гэж үгүй. Үдшийн бүрий улам өтгөрч, бяцхан суурингийн давчуухан гудамж зайнууд эзгүйрч хоосроход нүсэр сүр бараатай том том шавар байшингуудад лааны бүдэгхэн гэрэл нэг нэгээр асна. Дөрөв хоног тог цахилгаангүй байлаа гээд урвайж гомдоллож байгаа хүн энд алга. Намар, өвөл, хаврын турш хаалттай байдаг, урьд нэрий нь хэлэхээс ч цээрлэдэг асан Улаан давааг зоригт эрчүүд зорин морджээ. Тэд хүрч очсон тухай, тэгээд ч зогсохгүй, эвдрэл гэмтлийг нь илрүүлж олсон тухай бүгд ам булаалдан ярьцгаана. Тэгмэгцээ маргааш нь “Өнөөдөр цахилгаан ирэхгүй гэнэ ээ...” хэмээн санаашрах авч ууланд яваа эрчүүдийг ч, урд өдрүүдийн салхийг ч, удирдлага захиргаагаа ч ер зэмлэж буруутгахгүй. Ай, холын бяцхан суурин минь, яаж би чам шиг хорвоогийн хүсэл шуналаас ангид байж сурах вэ!

 Ийм л ажин түжин, эгэл даруухан өдрүүдийн нэгэнд, яг нарийвчилбал тавдугаар сарын эхний Бямба гарагийн тогтуухан, нам гүм орой наран шингэхээс урьтаж өвөлжөөндөө хүрчих санаатай нэгэн урианхай хүү сургуулийнхаа дотуур байрнаас мотоцикльтой хөдөллөө. Хүүгийн нэр Сүхбат, долдугаар ангийн сурагч. Нас 14 ч хүрээгүй хэрнээ сумын төвийнхөө саарал гудамжуудаар яг л том болсон идэр чийрэг эр шиг салхи татуулан давхиж чадна. Эл бяцхан суурин түүний очиж үзсэн хамгийн том “хот” гэдгийг энэ ташрамд дуулгахад нэн таатай байна. Харин яг одоо гол баатар маань гол уруудан давхиж явна. Өвөлжөө хүртэл 40-өөд км, эрчтэйхэн давхивал хоёр цагийн зайтай. Долоо хоногийн сүүлч болгонд яг энэ замаар яг ингэж гэртээ харьдаг боловч энэ удаагийн ийн яаран буй шалтгаан нь эгэл жирийн өдрүүдийнхээс нь илүү онцгой.

 Тэрээр Булган голын хөвөөнд мэндэлжээ. Айлын бага, ах дүү долуулаа. Ижий аав хоёр нь Улаанхус багийнх, мөн 200-аад тоо толгой малтай. Хүү өөрийнхөө тухай “Би ч Булганы хонхороос гарч үзээгүй хүн дээ” гэж шоолонгуй өгүүлсэн. Нээрээ тэрээр улсын нийслэл Улаанбаатар бүү хэл, Өлгий ч орж үзээгүй нэгэн. Гэвч хүү өсөж торнисон Булган голдоо үнэнхүү хайртай. “Зуны амралтаар намайг хот руу яв гэдэг л юм. Би явахгүй гэж зөрүүдэлдэг” хэмээн бахдангуй өгүүлнэ. Өвөлжөөнөөс сумын төв хүртэлх 40-өөд км газрын булан тохой бүрийг тэр андахгүй. Энэ замаар сургууль руугаа явах болгондоо тоглож өссөн эрэг тохой, алсыг харуулдан зогсдог байц хад, үсэг заалгасан Шүвтэрийн бага сургуулийнхаа яг дэргэдүүр явж өнгөрдөг. Өнөөг хүртэлх 14 жилийн үйл амьдралаа нэг л голын хөвөөг өгсөж уруудан өнгөрөөхдөө энэ зам, энэ голоосоо уйдаж залхсан нь үгүй. Угаас энэ гол түүний таньж мэдсэн ахуй ертөнцийнх нь лугших судас билээ.

 Халил өндөр хадат уулсын зааг завсраар хашигдан урсах Булган гол бул чулуудын хэлбэр галбирыг толиондоо зурсаар Алтайг туулж, Хятад-Монголын хилийг даван харь зүгт оддог. Энэ голын эхэнд Баян-Өлгийн Булган, “адагт” нь Ховдын Булган сум бий. Эднийг энэ гол, эрэг хөвөөг нь эмжин урсах шороон зам холбодог. Алтайн уулсыг олон давхар хана хэрэмтэй оньсот цайз гэж үзвэл эндээс гарах оньс түлхүүр нь ерөөсөө л гол. Хавцлын дундуур шуугин урсах боргиот гол Алтайн хүн зонд зам зааж өгдөг. Гол уруудан явбал зах хязгаарт нь хүрч, гол өгсөн бэдэрвэл нууцат гүнд нь нэвтэрнэ. Тиймээс ер бусын нууцлаг, ид шидийн мэт энэ нутагт ихэнх зам харгуй гол даган бэдэрдэг. Аяа, хавцал, зам, гол: Алтайд үүн шиг өнө эртний нөхөрлөл ховор биз ээ.

 Ийнхүү Булган гол урсан урссаар хилийн зааг зурвасыг дөнгөж давмагцаа Такашикен хэмээх жижигхэн боомт хотын дэргэдүүр өнгөрдөг. Өмнө зүгийн харийн энэ хотоос ойр зуурын эд бараа, байшингийн дээврийн төмөр, мотоцикльны сэлбэг, шуудайтай гахиур авахаар явсан ээжийгээ яг энэ агшинд гол өгсөн ирж буй гэдгийг хүү мэдэж байлаа. Түүний яаран буй шалтгаан ердөө энэ. 
Хавцлын дундуур зурайх бүдэгхэн шороон зам
дагшин байгалийн нэг эд эс мэт эзгүй зэлүүд.

2.

Өмнөөс умарш чиглэсэн хаврын хамгийн сүүлчийн зэвэргэн хүйтэн салхи Алтайн нуруунд гурав хоносны эцэст тэнгэр цэлмэж, дулаахан өдрүүд үргэлжлэв. Цавчим уулс цасан дуулгатай, Булган гол мөсөн эмжээртэй, Алтайд ийм л өвөл ч юм шиг, намар ч юм шиг, олон ааш авиртай өвөрмөц хавар болдог. Ийнхүү шуурганы дараах налгар тогтуухан өдрүүдийн эхэнд сумын төвөөс 40-өөд км-ийн зайтай орших Улаанхус багийн хэдэн урианхай эмэгтэй өвөлжин байрнаасаа хөдлөөгүй орос 66-аар өмнийн боомт хот Такашикенийг зорилоо. Эдний дунд хүүгийн ээж буй. 

Ачааны тэрэгний өндөр тэвшин дээр яг л хорьтой залуус шиг авирч гараад тухтайхан суучихсан тэд бүтэн өдөржин хавцлын чулуурхаг замаар сэгсчүүлэн явсаар Ховдын Булган хүрч, тэндээсээ Такашикен ороод хоёр өдрийн турш зээл хоршоогоор хөлөө цуцтал хэсүүчлэхдээ хөгшид хүүхдүүдийн захисан захиагүй баахан эд барааг дэс дараалан худалдаж авчхаад Бямба гарагийн үдэд гэр рүүгээ харихаар Булган голоо өгсөн хөдөллөө. Мэдээж өнөөх орос тэрэгтэйгээ. Ялгаа нь гэвэл тэвш нь ачаагаар дүүрсэн байлаа. Гэтэл Ховдын Булганаас хөдлөөд хоёр цаг ч болоогүй байтал хойд хоёр дугуй нь урагдан цоорох гэж буйг жолооч эр олж мэдэв. Хавцлын зам ийм л хахир хатуу. Хаврын цас хайлж барагдахаар л нээгддэг энэ зам моторт тэрэгнүүдийн хүч тэнхээг шавхтал нь сорьдог. Уул шигээ гандмал бор өнгөтэй 69, 66-нууд олон жилийн урьдаар залуу, хүчтэй, хурдан, эрэмгий байх үедээ энэ л бэрх хэцүү замуудыг өөрийн үйл амьдралаар бүтээж бий болгосон боловч өвгөн тэрэгнүүд маань өдгөө ч халаагаа өгөх болоогүй л байна. Тэд дургүйдээ тэтгэвэртээ гарахгүй байгаа юм биш ээ, ийм бэрх замын эвийг олохдоо тэд л гаргууд.

 Намхан нуруутай жолооч эр нар салхинд гандаж борлосон дух магнайгаа яг л Алтайн хүрэн хадат уулс шигээ үрчийлгэн бодолд дарагдаж, урагш нэг, арагш нэг удаанаар ширтсэнээ уртаас урт ганцхан амьсгаа аваад л тайвширчихав. Тэр үжирч муудсан дугуйгаа ч, өвгөрч хөгширсөн тэргээ ч, өнөөдрийн хүнд ачааг ч буруутгаж зэмлэсэнгүй. Бүтэн цаг хүлээхэд тэвш дүүрэн ноолууртай ганц портер л явж өнгөрсөн, ийм зэлүүд, бөглүү хавцлын гүнд үглэж яншсан, бурууг хаймтгай зан тусгүйд тооцогддог. “Найдвар хамгийн сүүлд бөхдөг” гэдэг шиг тэрхүү хүршгүй алсад орших итгэл найдварын өчүүхэн шидэт оч Алтайн хүн зоны ууч, хүлцэнгүй зан чанарынх нь бөхөшгүй эх ундарга болдог ч юм шиг. Тийм учраас л Алтайг домгийн хүч увдисаар долгисон байдаг үлгэрийн орон гэдэг биз. 

 Жолооч эрийг ойролцоох айлын, мотоцикльтой залуугийн ард сундлан суугаад Булган гол өгсөн хэл чимээгүй одоход айл саахалтын дөрвөн эмэгтэй, аавтайгаа яваа сурагч хүүгээс бүрдэх түүний зорчигчид ер тэвдэж айсан шинжгүй ард хоцров. Нээрээ бараг мартах шахлаа, түүний хамгийн хачин, ёстой л нөгөө тоон дундах үсэг шиг зорчигч бол үүнийг өгүүлэгч би. Энэ зам, энэ хавцал, энэ нутгийн бүх юмс надад харь хөндий. Тэвшин дээр нь сууж ирсэн орос тэргийг хүртэл өмнө нь би барагтаа л харж байсангүй. Тийм болоод ч тэр үү, оюун санааны минь сониуч орон зайд олон гайхширал зэрэгцэн төрж байлаа. Хоёр цагийн зайтай газар Ховдын Булган гэх засмал замтай холбогдсон хилийн боомт хот байсаар байтал бараг музейд л баймаар ховордож хуучирсан ачааны тэрэгний нэг ч биш, бүр хоёрын хоёр дугуйг эрж олохоор юуны учир хорвоогийн хамгийн аглаг буйд газруудын нэгнийг зорино вэ? Тэр хэдийд хүрч очиж, хэзээ ирэх вэ? Уулын бул чулуу шиг өргөн, бахим, хүнд дугуйг хорвоогийн хамгийн бэрх хэцүү замуудын нэгнээр яаж авчрах вэ? Оньсого мэт бөөн асуултууд толгойд эргэлдэнэ. Харин үлдэж хоцорсон хэд маань өнөөх “шидэт оч”-индоо л итгэж найдаад байх шиг. 

 Жолооч ч тэр, зорчигчид ч тэр, ер нь надаас бусад нь цөм Алтайн урианхайчууд, нэг үгээр энэ нутгийнх. “Одоо юу хийх вэ?” гэх харцаар минь илэрхийлэгдэх үггүй асуултад минь тэд үйл хөдлөлөөрөө “Унтаж л хүлээнэ дээ” гэх шиг болов. Гэхдээ ачаатай тэвшин дээр олуул хэвтэхэд хүрэлцээгүй учраас урт шөнийн аягийг “даахгүй” дөрвөн зорчигчоо ойролцоох айлд хонуулахаар явууллаа. Мэдээж “аврах завь”-инд суух нэг эрх надад оногдсон. Замын турш тэд намайг бөөцийлж, тэдэнд би нялхарсаар явсан юм. Энэ зуур бүрий улам өтгөрч эхэллээ. Хавцлыг харанхуй нөмөрнө гэдэг гэнэтхэн гэрэл цахилгаан тасрах шиг эвгүй юм билээ. Яг ийм үед цаг хугацаа хүртэл царцаж хөшчих шиг болсон. 


Сэтгүүлчийн явсан жим.


3.

Сургуулийн дотуур байрнаас мотоцикльтой гарсан урианхай хүү оройн бүрийтэй зэрэгцэн өвөлжөөндөө ирлээ. Ижий нь ирээгүй л байв. Нэлээд хэдэн цаг өнгөрсний эцэст мотоцикль унасан хоёр хүн Булган гол өгссөөр ирэв. Нэг нь ээжийнх нь сууж явсан 66-ийн жолооч мөн аж. Энэ нутагт салхи биш, гол мөрөн “шууданч”-ийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Сураг ажиг, шуугиан цуурхал бүхэн голын голдрил даган хавцлын бүх айлаар хэсүүчилдэг гэвэл хэлсдэхгүй. Мотоцикльтой эрчүүд эхний айлдаа хүрч очмогц “Тэдэнд юу тохиолдсон тухай” мэдээ дараа дараагийн айлд тархсанаар энэ нь ачааны тэргээ хавцлын дунд үлдээчихсэн нэгэн эрийн асуудал биш, харин нийт урианхай айлуудын хамтран шийдвэл зохилтой дундын асуудал болон хувирдаг. Дугуй зөөвөрлөх УАЗ 469 даруй олдож, хоол унд ч хормын дотор бэлэн боллоо. Эцэст нь өнөөх дугуйгаа хаанаас эрж олох вэ гэж уншигч та гайхаж магадгүй. 

Хорвоогийн хамгийн аглаг буйд газруудын нэгнээс хоёрын хоёр дугуйг эрж олоход тийм ч хэцүү байсангүй. Айлын гадаа буй өөр нэгэн 66-ийн хойд хоёр дугуйг мулталж аваад 69-ийн арын суудлын оронд тавьчихав. Дугуй бэлэн, туулах машин нь ч бэлэн. Тэгмэгц энэ агшинд ээжийгээ хүлээж уйдсан гол баатар маань сайх машинд ороод суучихлаа. Гэртээ хүлээснээс ингээд ч болтугай түрүүлж очсон нь дээр гэж үзжээ. Гэхдээ хүүд ийн яарах болсон бас нэг шалтгаан бий. Сумын төвийн дунд сургуульд нэг ангид сурдаг, хамгийн сайн найз нь ээжтэй нь хамт яваа. 


4.

Үүлгүй тэнгэрийн оройд түмэн од яралзана. Зам сахисан орь ганц гэр, тэнгэр өөд цоройх цавчим уулс, шөнийн нам гүмийг уянга чимээгээрээ анирдах гол Алтайн сүр хүч хийгээд орь ганцаардлыг тунхаглана. Алтайн нурууны энэхүү хязгаар нутгийг зорин ирсэн хэн бүхэн аглаг уулсын сүр барааг өлмийгөөс нь хараад даруй айн ширвээтэх авч өвлийн эхний цаснаар л хаагдчихдаг, бусад үед ч хөл хөлхөөнгүй байдаг зэлүүд буйд замын хажууханд өнчин ганц гэр байгааг хараад, бас түүн доторх гэрийн эзэд хэл чимээгүй гэнэтхэн хүрээд ирсэн үдшийн зочдоо “удаанаар уяж саатуулахын тулд” унд цайгаар харамгүй дайлахыг хараад нэг л тийм ганцаардангуй, гунигтай мэдрэмжид автана. Ай, Алтайн нуруунд ганцаардал ийн мэдрэгддэг ажээ. Ийм л нэгэн “орь ганц гэр”-т бидний дөрвөн зорчигч хоноглосон юм. Үлдсэн хэд маань унтаа болов уу, үгүй болов уу, өнөөх жолооч эр хүрч очоо болов уу, үгүй болов уу, өнөө шөнийг энэ айлд өнгөрөөх болов уу, үгүй болов уу гэж бодсоор айлын хойморт эгнүүлэн дэвссэн эсгий гудасны нэгэн дээр дулаан хөвсгөр хөнжил нөмрөөд нам унтчихжээ. Бидний дунд хүүгийн ээж буй гэдгийг энэ ташрамд дуулгая. 

Тэгтэл шөнийн гурван цагийн алдад нүсэр дуу чимээгээрээ хавцлыг доргион наашлах ачааны тэрэг бидний хоноглосон айлын гадаа ирээд дуут дохиогоо хангинуулмагц бидний дөрвөн хүн огло харайн боссон юм. 66-ийн дөрвөн дугуй бүрэн бүтэн болжээ. Гэрийн эзний нэрийг ч мэдэхгүй, бүр дахин уулзах эсэхээ ч мэдэхгүй байж мөнөөх айлынхаа амар амгаланг хэн бүхэн нойрсон байдаг гүн шөнийн цагаар дахин нэг удаа үймүүлж бусниулаад гэрээс гарахдаа бүгдийг хувьсган өөрчлөгч цаг хугацааны уртад огтхон ч өөрчлөгдөөгүй үлдсэн зүйл бол нүүдэлчдийн амь халуун чанар гэдэгт би лав бүрэн итгэсэн. Ай, нууцат Алтай минь ээ, эрж хайгаад буй зүйл минь энэ юм биш биз!


5. 

Үүр дөнгөж тэмдгэрэх төдийд хоёр орос тэрэг хавцлын мушгиа замаар аахилан урагшилж байлаа. Эхнийх нь дугуй ачиж ирсэн 69, удаах нь дугуйгаа сольсон 66. Нээрээ л найдвар хамгийн сүүлд бөхдөг аж. Урьд шөнийн аврах ажиллагааны санаанд оромгүй үр дүнг ийн мэдрэх зуураа Алтайн нуруунд үүр цайхыг ачааны тэрэгний тэвшин дээрээс үзнэ гэдэг ер бусын зол завшаан билээ. 

Хүүгийн ээж эхний машинд сууж яваа бол хүү удаах машины ачаатай тэвшин дээр сайн найзтайгаа хамт явав. Мэдээж би тэдний хажууд явсан. Ингэж л би анх түүнтэй нүүр учирсан билээ. Бид хөвсгөр дулаан хөнжилд хөлөө жийн хэвтчихээд уулсын хяр оройд туссан өглөөний бүдэгхэн өнгө туяанд ишгээ дагуулсан янгир “Тэнд хэн байна” гэсэн шиг тэртээ дээрээс өнгийн байхыг харсан. Хөвгүүдийн урианхай аялга нүдээр харж буй бүхэнтэй минь нийцэн зохицоод ч байх шиг санагдав. Үгийн айзам хэмнэлийг уртасгаж хөг нэмдгээрээ урианхай аялга гойд онцгой. 

Гол бараадан ургасан улиас моддын үзүүрийг шүргэн алдан довтолгосоор өглөөний найман цаг өнгөрч байхад өвөлжөөн дээр ирлээ. Ингэж л нэг Алтайн урианхайчуудын нутагт хөл тавьдаг юм байж. 66-ийн эхний ачаа энд буух ёстой юм. Хүү ээжийнхээ авчирсан эд барааг тэвшнээс буулгах хооронд би 69-өөр гол өгсөн хөдөллөө. Түр баяртай, гол баатар минь.


Голын хөвөө, хавцлын чөлөөн дэх энэхүү буйдхан өвөлжөөнд хүрч очно гэдэг төмөр хүлгийн хүч чадлыг сорьсон ажил.

6. 

Цахилгаан тасраад 5 хоносны орой буюу Ням гарагт замд гарснаас хойш барагцаалбал 30 цагийн дараа сумын төвд хүрч очлоо. Энэ хооронд дан ганц Булган гол дагуух шороон замаар өгсөн явсныг, бас уулзаж учирсан хүмүүс маань цөм энэ голын хөвөөгөөр нутагтай гэдгийг үүнийг уншин буй та анзаарсан буй за. Үүр цүүрээр урианхайн нутагт хөл тавьсан би сумын төв хүртэлх үлдсэн жаахан зам буюу өвөлжөөнөөс суурин хүртэлх дөчөөд км газрыг 69, мотоцикль, жийп гэсэн гурван өөр унаагаар туулан явахдаа “Энэ хэдэн урианхай нар яван явтал минь намайг эрхлүүлж бөөцийлөх нь дөө” гэж бодсон нь яг ёсоор болсон юм. 69-өөр эхний айлдаа очоод унд цайгаар дайлуулж дуусаагүй байтал “Шүвтэрийн бага сургууль хүргэх унаа бэлэн” гэж гэрийн эзэн хэлсэн нь ахлах ангийн сурагч хүүгийн унаж ирсэн улаан мотоцикль байлаа. Ингээд мотоциклийн ард сундалж суугаад үхрийн жим шиг нарийхан замаар хэдхэн км-ийн зайтай байх Шүвтэрийн бага сургууль орж үдийг өнгөрөөв. Дараа нь сургуулийн захирлын жийп машинаар сумын төв рүү ухасхийсэн. Ингэж л би Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын төвд хүрч очсон юм. 

Давамгайлагч соёлын нөлөөнд цөөнх байх нь өв уламжлалдаа үнэнч, өөр хоорондоо амь нэгтэй зан чанарыг бий болгодог. “Нууц товчоо”-нд нэр нь дурдагддаг өнө эртний баатарлаг түүхтэй Алтайн урианхайчууд эдүгээ Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан, Баян-Өлгий аймгийн Булган суманд төвлөрөн суурьшдаг боловч эдэн дундаас Булган голын урианхайчууд тооны хувьд дэндүү цөөхүүлээ. Сумын нийт хүн амын 17 орчим хувь нь урианхайчууд, үлдсэн нь казах үндэстэн гэхээр тэд цөөнх дотроо цөөнх гэсэн үг. 

Голын урсгал даган уртаашаа сунан тогтсон Булган сумын төв эхэндээ казах тосгон мэт санагдана. Арга ч үгүй юм, зөрөн өнгөрөх хүмүүс цөм казах. Сууринг уртааш нь нэвт зүссэн шороон замаар ердөө нэгхэн удаа өгсөж уруудах төдийд л нутгийнхны ахуй амьдралыг нэвт сонжиж болно. Үхэр бэлчиж, хүүхдүүд бужигнасан энэ гудамж нэг ёсондоо суурингийн “хар зах” юм. Мухлагуудын хаяг самбарыг ажиглавал казах-монгол хэлний толь бичгийг сөхөн эргүүлж буй мэт сэтгэгдэл төрнө. Намхан шавар байшингууд эгнэсэн энэхүү тоост гудамжинд эндхийн бүх амьдрал өрнөн байдаг. Мотоцикльтой харчууд тоос манаруулан давхилдаж, монхор хамартай казах эрчүүд хаалга нь онгорхой харанхуй өрөөнүүдэд шаариг цохицгооно. Хөвгүүд хүнсний мухлагуудын үүд хаалгыг байн байн онголзуулж, толгойгоо эрээн алчуураар ороосон казах эмэгтэйчүүд ихэвчлэн ганц нэгээрээ алхана. Эндхийн “хар зах”-ад зүсэн зүйлийн бараа бий. Гудамжинд төмөр хэц татаж хувцаснууд өлгөжээ. Ихэнх нь хар өнгийнх. Цаашлаад орон орны бараа олон янзаараа өрөөстэй. Түлшээр ажилладаг цахилгаан гаргагч моторнууд аль нэг мухлагийн гадаа “орилон хашгирч” байвал тэнд хөлдөөгчний хүйтэн зайрмаг зарж буй гэдгийг суурингийн хүүхдүүд андахгүй. Тоос тогтож суухын завдалгүй агаарт дэгдэн байдаг энэ өргөн чөлөө рүү нарийхан давчуу гудмууд цутган нийлдэг боловч тэдгээр нь хэзээ ч их гудамныхаа урсгал хөдөлгөөнийг гүйцэхгүй. Хэрвээ аль нэг салаа гудам руу нь нэвтрэн орвол өнөөх л нам гүм, бяцхан суурингийн даруухан төрх угтана. 

Сууринг өдөртөө үдлээд л буцдаг аялан зугаалагчийн нүдээр харвал үнэхээр казах тосгон мэт. Тиймээс ч, эндхийн урианхайчууд бүхэллэг зүйлийн жижиг “хэлтэрхий” шиг ер анзаарагдахгүй байж магад. Гэвч тэдний дунд хэсэгхэн хугацааг өнгөрөөвөл тийм биш гэдгийг мэдрэх болно.


Амьгүй мэт дүнсийх энэхүү уулсын нутагт ерөөс юм бүхэн гагц урсгал усыг бараадан оршдог гэдгийн нэг тод жишээ бол Булган голын хөвөөн дэх Булган сумын төв


 7.

 Хүү өөрт нь авчирсан шинэ юүдэнтэй цамц, жийнсэн өмд, пүүзээ өмсөөд оройн бүрийгээс урьтан дотуур байрандаа хүрчих санаатай өвөлжөөнөөсөө мотоцикльтой хөдөллөө. Тэрээр долоо хоногийн турш идэх “уут дүүрэн” улаан боорцгоо ганзагалж гарчээ. Бас халаасандаа арван мянгатын дэвсгэрттэй. Үүнийг тэрээр долоо хоногийн сүүлчээр гэр лүүгээ дахин харих хүртлээ үрж зарцуулна. Булган голтой нэг шүргэлцэн, нэг холдсоор сумын төв хүрдэг шороон замын бартаа саадыг хүү андахгүй. Нутгийнхан кисүү гэж нэрлэдэг хад чулуурхаг зам л хамгийн аюултай нь. Гэлээ ч сургуулийн хүүхдүүд долоо хоног бүр яг энэ замаар ирж буцдаг.

 Дотуур байрны хоёрдугаар давхрын зэргэлдээх хоёр өрөө бол урианхай хөвгүүдийнх. Тэд мөн л энэ байрандаа цөөнх. Хоёр өдрийн турш хоосон хүнгүй шахам байдаг хөвгүүдийн өрөө Ням гарагийн оройноос хөл хөлхөөнд дарагддаг. Хөвгүүдийн ихэнх нь Улаанхус, Сөнхөл гэх урианхайн хоёр багаас оройн бүрийтэй уралдан ирнэ. Тэд зургаадугаар ангид ормогцоо мотоцикль унаад сурчихдаг тул яг манай гол баатар шиг өөрөө өөрийгөө хүргээд өгчихдөг нь олон. Жижүүр багш өрөө бүрт ширхэг лаа тарааж байх агшинд хүү сумын төв дэх гэр буюу дотуур байрандаа ирлээ. Энд би түүнтэй хоёрдахь удаагаа таарсан юм. Энэ өдрөөс хойш бид сургуулийн анги танхим, суурингийн гудамж чөлөөгөөр хэлхэлдэн явдаг болсон.



Сууринд ер бусын нам гүм өглөө болдог. Шувууд шулганалдаж, дарцаг дэрвэсэн төв гудамжинд эл хуль ноёрхоно. Тэгмэгцээ үүргэвч цүнх үүрсэн сурагч хүүхдүүд ганц нэгээр цувж эхэлнэ. Сургууль руу чиглэсэн энэхүү урсгал хөдөлгөөн улам эрчимжсээр эргээ нүдэн, багтаж ядан цэлэлзэх их ус шиг оволзон үерлэснээ хичээл эхэлдэг найман цагтай зэрэгцэн хэдхэн хормын дотор татарчихдаг. Мэдээж энэ бол суурин сэрж буй дохио тэмдэг юм. Харин дотуур байрныхан долоон цагт сэрж өглөөний цайгаа уучхаад хаяанд нь байрлах сургууль руугаа аажуу тайвуу хөдөлдөг. 

Хүүгийн сурдаг 7г анги 33 хүүхэдтэйгээс 23 нь урианхай, үлдсэн нь казах сурагчид боловч сургуулийн хэмжээнд монгол сурагчид мөн л цөөхүүлээ. (870 сурагчаас 125 буюу 14 хувь нь монгол.) Хоёрдугаар давхрын булангийн ангид дунд эргэм насны казах багш “Цайн байцгаана уу?” хэмээн хүүхдүүдтэй мэндчилэн хичээлээ эхлэхэд гол баатар маань нэгдүгээр салааны гуравдахь ширээн дээр өчигдөр үүрээр хавцлын замаар цугтаа явж ирсэн хамгийн сайн найзтайгаа зэрэгцэн сууж байлаа. Физикийн багш сурах бичгээс даалгавар өгч дуусаад “Ингэхэд ток ирэх сураг байна уу?” хэмээн сурагчдаас асуув. Нээрээ хэзээ ирэх юм бол оо! Үүнийг мэдэх нь надад ч гэсэн сонин байлаа, ядаж л гар утсаа цэнэглэчихмээр байдаг.

1-12-р ангийн сүүлчийн бүлэг бүр нь монгол анги учраас ихэнхдээ Г үсэг ногдоно. Тиймээс урианхайчууд бараг бүгдээрээ шахуу “Г” ангийн төгсөгчид. Бага ангидаа монгол багштай байсан урианхай хүүхдүүд дунд ангид ормогцоо казах, монгол багш нараар хичээл заалгадаг. 7г ангийн хувьд математик, биеийн тамир, хөдөлмөр, хими, физик, биологи, орос хэл, англи хэл зэрэг цөөнгүй хичээлийг нь казах багш заадаг. Сумын төвийн дунд сургуулиас гадна хоёр ч бага сургууль бий, нэг нь Ёлт, нөгөө нь Шүвтэрийн бага сургууль. Эхнийх нь казах сургууль бол хоёрдахь нь урианхай сургууль. Мөнх цаст Мөнххайрхан уулын баруун хаяанд байрлах, 70 жилийн түүхтэй Шүвтэрийн бага сургууль өнөө жил 85 сурагчтай. Улаанхус, Сөнхөл гэх хоёр урианхай багийн хүүхдүүд бага ангиа энд сурч төгсөөд сумын төвийн сургууль руу шилждэг. 

7г анги бол Ёлт, Шүвтэрээс цугласан гурван өөр ангийн бүрдэл. Тиймээс ч энэ ангийг “дэггүй, сахилгагүй талдаа” гэж тодорхойлдог. “12-р ангийн урианхай хөвгүүд манай сургуулийг атгадаг. Тэднийг төгссөний дараа хэдэн жилдээ казах анги ноёлох байх. Харин бидний ээлж ирэхэд эргээгээд монгол анги атгадаг болно” гэх хөвгүүдийнх нь үг энэ ангийн эр чадал, эрэмгий зоригийг илтгэнэ.  

Сумын төвийн сургуулийн амьдрал ер нь л соньхон. Завсарлагааны багахан хугацаа гадаах жорлон руу ганцхан ухасхийхэд л хүрэлцэнэ. Дэвтрээ мартсан бол гэр лүүгээ гүйчихнэ, сурах бичиггүй бол өөр ангиас авчихна. Бас цонхоор цасан малгайтай цавчим уулс харагдах нь үнэхээр сүрдмээр. Цаашлаад дотуур байрны хоёр хөвгүүн дундаа нэг цүнхтэй гэвэл уншигч та итгэх үү? Энэ юу ч биш. Зугаалганд явахдаа ангийнхаа охидыг ардаа суулгаад ойролцоох уул руу давхичихдаг. Итгэхэд бэрх байгаа биз. Тэгвэл амыг тань ангайлгах бүр цочир мэдээг танд дуулгая. 7г ангийнхан маань хэд хоногийн өмнө багшдаа хэлэлгүйгээр долоон мотоцикль хөлөглөн зугаалгаар явж ирэхдээ нэг хөвгүүн нь мотоцикльноосоо унаад нүүрээ бэртээчихжээ. Энэ тухай сургууль даяараа мэдчихсэн байлаа. Бөөн дуулиан шуугиан. Эхний цагийн физикийн хичээлийн дундуур сургуулийн казах захирал ангийн багшийг нь дагуулан орж ирээд хүүгийн ангийнхныг баахан зэмлэлээ. Бас болоогүй ээ, манай гол баатар оройлогчдын нэг юм гэнэ. 

Хүү хичээлээ тарчихаад өдрийн нэг цагт дотуур байрны галзууханд өдрийн хоолоо иддэг. Мөн дөрвөн цагт тохаш гэх казах боовыг үзэмний шүүсээр даруулж идчихээд долоон цагт оройн хоолондоо ордог. Өдрийн цагаар дотуур байрны өрөө тасалгаанууд ихэнхдээ эзгүй шахам. Хөвгүүд “Саяажий” орж бөмбөг шиднэ. Энэ нь казахаар хүүхдийн тоглоомын талбай гэсэн үг. Мөн хийх юм олдохгүй байвал төв гудамжаар өгсөж уруудна. Энд суурингийн бүхий л амьдрал өрнөн байдаг учраас тааварлашгүй, сонин содон зүйлстэй тааралдаж магадгүй. 


Шалных нь будаг элж халцарсан энэ өрөөнд үе үеийн урианхай хөвгүүд амьдарч байв.

Дотуур байранд тохилог шүүгээ биш, төмөр хайрцаг, модон авдар л эд хогшлоо хадгалах хамгийн сайн сав болдог.


8.

 Сууринд гэрэл цахилгаангүй өдрүүд үргэлжилсээр. Энд ирсэн эхний өдрөө уул өөд өгсөн гараад сургуулийн хашаан доторх саглагар улиас модод, сууринг нэвт дайран өнгөрдөг шуудуу, Булган голын эрэг хөвөөг бараадан ургасан хэдэн бөхгөр харгайг, өөр бас өчнөөн зүйлийг ганцаар ажиглан харж билээ. Тэгэхэд энэхүү бяцхан суурингийн бүх юм надад цоо шинэ санагдсан. Гэтэл одоо суурин бид хоёр хэн нь хэнээсээ уйдаж залхсаныг хэлж чадахааргүй болтлоо уусан нэгджээ. Гэлээ ч яг ийм үед л хорвоогийн хамгийн уйтгартай газрын хэнд ч хэлж зүрхлээгүй нууцыг мэдэж чадах юм шиг санагддаг. Гол нь бүх юм сонирхууштай биш болж, би өөрөө хүртэл хуучирсан байх ёстой.

 Хавцлын гүнд дугуйгаа хагалчихсан 66-ийн тухай, түүгээр Улаанхус багийн хэдэн эмэгтэй өмнийн боомт хот Такашикен орсон тухай, бас тэдэнтэй хамт Ховдын Булганаас нэгэн сэтгүүлч эр сурвалжилга хийхээр ирсэн тухай сумын төвийн цөөн хэдэн урианхай айлууд цөм мэдчихсэн байлаа. Мэдээж олонх гэгддэг казахчуудын хувьд энэ бол ойшоож тоохооргүй жижигхэн үйл явдал. Харин урианхайчууд өөрсөдтэй нь холбоотой, жижиг гэлтгүй юм бүхэнд өөриймсөг дотно хандана. Цөөхүүлээ байхын давуу тал энэ.



Олон өрөө тасалгаа бүхий том том байшинтай урианхай айлууд төв гудамжны зүүнтэй төвлөрөн суурьшдаг. Доторх нь тохилог гэж жигтэйхэн. Би сумын төвийн дунд сургуульд багшилдаг, нэгэн ахмад багшийнд буусан юм. Эднийх лав хотын айлаас ч илүү тохь тухтай санагдсан. Би Ховдын Булганд унаа хүлээн гурав хонохдоо тэнд мухлаг ажиллуулдаг нэгэн урианхай гэр бүлд “очих айлынхаа нэрийг хэлээд” унаа олж өгөхөд туслаач гэж хандсан юм. Тэгэхэд тэд ийш ирэх аяллын төлөвлөгөөг минь өөрсдөө боловсруулаад “Эхлээд чи 66-аар Улаанхус баг орно, дараа нь чамайг мотоциклиор Шүвтэрийн бага сургууль хүргэж өгнө. Захирлынхаар нь заавал ороорой. Тэндээсээ сумын төв рүү хүргүүлчих” хэмээн захиж билээ. Нээрээ яг л энэ төлөвлөгөөнийх нь дагуу би аялсан юм. Харин сууринд ирсний дараах зам мөрийг минь буусан айлын маань хүмүүс нэгд нэгэнгүй чиглүүлж зааварласан. Урианхайчууд ийм л амь нэгтэй. 


Тэд холын зочныг дайлж цайлахдаа үнэхээр гаргууд. Үүнийгээ казахуудаас сурсан бас нэг сайн зүйл гэнэ. Айлуудаар зочлон ороход будаг шиг өтгөн сайхан цай аягалж өгнө. Гэрийн эзэгтэй “дүүрэн цайтай халуун сав”-аа тас атгачихсан суух бөгөөд зочин аягаа хоосолмогц хормын дотор дүүргэчихнэ. Уухгүй гэж татгалзвал “Одоо ганцхан аяга” гээд л цай аягална. Дууслаа, дүүргэлээ гэх энэ эсрэгцэл халуун сав хоосрох хүртэл давтагдан үргэлжлэх авч залгуулаад гал өрдөж, тогоо тавиад шинэ цай чанах үйл явц аль хэдийн эхэлчихсэн байх вий. Казахуудаас энэ мэт сурсан зүйл урианхайчуудад их бий. Малыг өрцөлж бус, ихэнхдээ казах маягаар хүзүүг нь хэрчиж гаргана. Бас махаа давсалж хатаана. Түүнийгээ борц биш, хатаамал мах гэнэ. Мөн ширээ тойрч суугаад бөмбөрийн цар шиг том төмөр тавагнаас бөөндөө хоолоо иддэг. Ийнхүү тэдний ахуй амьдралыг өнгөцхөн дүгнэх юм бол “Амьдрал болоод л байна” гэдэг үг санаанд орно.

Гэвч урианхайчууд нутаг орондоо улам цөөрсөөр буйд үргэлж эмзэг ханддаг. Энэ бол дотогшоогоо хандсан, өр өвдөм эмзэглэл. Гэрийн эзэд бүгдээрээ шахуу “Зуугаад жилийн өмнө Урианхайн долоон хошуу гэж байх үед Хасагийн тохой гэдэг газар анхны хасаг айл суурьшиж байлаа. Тэд малын хөлийн татвар төлдөг байв. Ингээд нэг л мэдэхэд өнөөх ганц айл хоёр болж, хоёр нь гурав болсоор, урианхайн нутагт хасагууд өсч нэмэгдсэн” хэмээн ярьцгаана. Бас эзэнт гүрний түүх рүү урагшилж Зэлмэ, Сүбээдэй нар урианхайн жанжид байсан гэнэ. Арай зоримог нэг нь “Их гүрнийг байгуулалцсан урианхайчууд Алтайн уулсын мухарт ингэж л сөхөрч явна даа” гэж хэлээд эрт, эдүгээг холбоно. “Яагаад билээ?” гэсэн асуултад тэд өчнөөн хариулт өгөхөд бэлэн. 

Эхний шалтгаан бол урианхай хүнд ажил олддоггүй гэнэ. Сумын төвийн дунд сургуульд 121 хүн ажилладгаас ердөө 19 нь монгол. Цаашлаад эмнэлэгт дөрөв, захиргаанд нэг, цагдаад нэг, цахилгаанд хоёр гэсэн цөөн хэдэн тоо баримтыг гунигтайяа өгүүлэх нь үнэхээр өрөвдөлтэй. Хорин жил асрагчаар ажилласан урианхай эмэгтэй “уйлж гуйсны эцэст” сувилагч болж дэвшсэн нь тун саяхны явдал. Албаны тогтоол шийдвэрийн алдаа мадгийг засаж хянадаг учраас захиргаанд ажилладаг бичээч бүсгүй ажлаасаа халагдчихгүй тэсээд байдаг юм даа гэцгээнэ. Галч, угаагч, бэлтгэгч, цэвэрлэгч, асрагч, цахилгаанчин гэх цалин хөлс багатай хэцүү ажлуудыг урианхайчууд л голж шилэлгүй хийдэг. 

Удаах сэтгэл эмзэглэм зүйл бол хүүхдүүдийнх нь боловсролын асуудал. Сумын төв ганцхан цэцэрлэгтэй, тэр нь нэг ч монгол багшгүй, дээрээс нь казах багш нар нь нэг ч монгол үг мэдэхгүй гэхээр урианхай хүүхдүүд цэцэрлэгт явах аргагүйд хүрчээ. Дунд сургуульд хүртэл монгол хэлэндээ тааруу багш цөөнгүй. Тиймээс зарим урианхай хүүхдүүд багшийгаа монгол хэл сурахаас урьтаад казах хэл сурчихдаг. Үүнээс гадна казах багш нарын зарим нь монгол хүүхдүүдийн нэрийг бичиж чадахгүй, сурагчдаараа үсэглүүлдэг гэнэ. Урианхайчууд “Болж л өгвөл Улаанбаатар, Ховдод сурч төгссөн, монгол хэлэндээ сайн багшаар хичээл заалгамаар байна” гэж надад захисан. Сүүлийн жилүүдэд сургуульд элсэн орж буй урианхай сурагчдын тоо улам цөөрч буй аж. Сумын төвийн сургуулийн нэг, хоёрдугаар ангид ердөө дөрөв дөрвөн урианхай хүүхэд сурч байна. Тэд үүнд л санаагаа чилээнэ. Хэрэв монгол сурагчдын тоо цөөрвөл монгол багшийн хэрэг үгүй. 

Ер нь суурингийн харилцааны хэл казах. Надад хэдэн урианхай хөвгүүн казахаар “Юу байна?” гэхийг “Не бар?” гэдэг хэмээн зааж өгсөн юм. Би сумын төвөөр алхан явахдаа казах хөвгүүд тааралдвал “Не бар?” хэмээн мэндчилдэг байв. Хариуд нь тэд “Түк” буюу “Юмгүй ээ” гэцгээдэг сэн. Томчууд, багачууд гэлтгүй, урианхайчууд ер нь л казах хэлэндээ сайн. Нэг удаа би сумын төвийн хоёр урианхай мухлагийн нэг болох “Хорлоогийн дэлгүүр”-т орсон юм. Гаднаа хаяг самбаргүй атлаа урианхайчууд бүгд л ийн нэрлэх аж. Найрсаг сайхан харилцаатай эзэн эмэгтэй “орж гарсан бүхэн”-тэй казахаар ярьж наймаагаа амжуулах зуураа намайг “хатаасан жимс”-ээр дайлж “За тэгээд ажил чинь бүтэмжтэй юу?” хэмээн ирсэн зорилгыг минь аль хэдийн олоод мэдчихсэн аятай асуув. Тэд ийм л амь нэгтэй улс.

Урианхайчуудын хамгийн ихээр санаа зовнидог зүйл бол шилжилт хөдөлгөөн. Хот болон Ховд руу чиглэсэн нүүдэл улам л эрчимжсээр байгаад тэд санаа зовно. Нүүж буй айл бүр байшингаа, өвөлжөөгөө казах айлд зарчихдаг тул урианхайчуудын орон зай улам л багасна. Айлууд нүүсээр л байвал сургуульд сурах монгол хүүхдүүдийн тоо цөөрнө. Хэрэв сургууль монгол сурагчгүй болчихвол монгол багшийн хэрэг үгүй. Эцэст нь ажил албагүй урианхайчууд нутгаа орхин нүүхээс өөр аргагүйд хүрнэ. Ай, Алтайн нурууны мухар дахь энэхүү цөөн хэдэн урианхайчуудыг хараад “Төрөлх орон гэртээ харийн зочин мэт үзэгдэх. Үүн шиг өр өвдөм мэдрэмж өөр бий болов уу” гэж өөрөөсөө асууж билээ. Гэвч тэдний үг яриа “хувьсгалчийн уриа лоозон” шиг ахуй орчиндоо өширхсөн, чанд хатуу шаардлагатай гэж уншигч та эндүүрүүзэй. Тэд бол номхон, даруу, тэвчээртэй, хүлцэнгүй улс. “Бид нутаг орондоо ажил албатай л болчихвол алзахгүй ээ” гэцгээнэ. 


Сумын төвийн цорын ганц өргөн чөлөөгөөр яг л эдгээр сурагч хөвгүүд шиг сүнгэнэн давхиад захад нь хүрвэл хүнгүй хөдөө нутаг угтана, суурингийн эхлэл, төгсгөл ийм л тодорхой.

9.

 Өдөр хоногууд маань онцгойрч ялгарах зүйлгүй нэгэн хэвийн болж эхлээд байтал өнөө шөнөдөө багтан цахилгаан ирэх сураг суурин даяар тархлаа. Лааны гэрэлд “дулаан” яриа өрнүүлэх сүүлчийн шөнө. Учир нь би маргааш эндээс явах юм. Зочилж буусан айлын маань найрсаг эзэд намайг унтах хүртэл үүднийхээ жижигхэн өрөөнд ширээ тойрон цугларчхаад лааны бүдэгхэн гэрэлд элдвийг хөөрөлдөн суудаг байв. Ийм л элгэмсүү дотно улс. “Ингэхэд сумын төвд хэчнээн урианхай айл байдаг юм бэ?” гэж намайг асуухад тэд “багцаа тоо” хэлэхийн оронд, сумын төвийнхөө гудамж бүрийг төсөөллөөрөө нэгжин айл бүрийг бүртгэж, хуруу даран нэг бүрчлэн тоолсны эцэст “35 өрх” гэж хариулсан юм даг. Бас эднээс дөнгөж 18 нь л төрд ажилтай гэв. Захиргаа орж статистик мэдээ асуух ч хэрэг алга.

 Цахилгаан шөнө дундын үед ирснийг өглөө босмогцоо мэдэв. Энэ өдөр суурингийн хэмнэл арай өөр болчих шиг санагдсан. Үсчний газар үүд хаалгаа нээж, шаариг цохидог харанхуй өрөөнүүдэд чийдэн асаж, тачигнасан дуутай цахилгаан гаргагч моторнууд дуугаа хурааж, зөрөн өнгөрөх хүүхдүүдийн гар утсанд түргэн хэмнэлтэй цоглог дуунууд эгшиглэнэ. Хүйтэн ундаа, хөлдөөгчний зайрмаг мухлаг бүрийн хамгийн эрэлттэй бараа болж хувирав. Томчууд цэнэг нь дуусна гэж санаа зовохгүйгээр утсаа улайстал ярина. Казах, урианхай айлуудын ханагар том байшингуудад зурагтны дуу хадна. Дотуур байрны галзуухнаас шинэхэн талхны үнэр ханхийж, хүүхдүүд өдрийн цайндаа маслотой зүсэм талх идэв.

Энэ жил сургуулиа төгсөх дотуур байрны хоёр хөвгүүн төгсөлтийн зураг авалтандаа зориулан шинэхэн хослол өмсжээ. Тэд дотуураа тод ягаан өнгийн срочиктой байв. Хичээл эхлэх цаг ойртоогүй тул дотуур байрны балчир хөвгүүд ахлах ангийн ах нарыг ажин сууна. Би ч бас тэднийг ажиглан сууж байлаа. Бидний дунд манай гол баатар ч бас бий. Гэтэл өнөөх хоёр хөвгүүний нэг “Та зангиа зангидаж чадах уу?” гэв. Би толгой сэгсэрлээ. Тэднээс жаахан санаа зовох шиг. Тэгтэл тэр “Тэрнийг дууд” гэх шиг болов. Төд удалгүй дунд ангийн сурагч бололтой нэг хүү яаран ирсэн нь дотуур байрны цорын ганц “зангиа зангидагч” гэнэ. 

Дотуур байранд “зангиачин хөвгүүн” шиг “цорын ганц”-ууд их бий. Хана туурга, үүргэвч цүнхэн дээр шүлэг тэрлээд биччихдэг нэгэн хүүг “манай байрны яруу найрагч” гэж надтай танилцуулсан юм. Түүнтэй би үе үе таарахдаа “За яруу найрагчаар юу байна?” гэж мэндэлдэг байв. Нэг удаа түүний өрөөний найз жимбийтэл нугалчихсан дэвтрийн цаас надад сэм өгсөн юм. Тэр нь өнөөх “яруу найрагч”-ийн шүлэг юм гэнэ. Цаасыг дэлгэж хартал хоёр зүрх нийлүүлж зураад орой дээр нь 247-ийн тоог цэнхэр балаар сийлжээ. Доор нь нэгэн шүлэг байв. 
“Чамд хайртай охиныг бүү гомдоо
Тэр чамд хайртай бол
Эргээд л ирэх биз.
Хаясан гэж бүү гомд
Хайргүй бол явна.” 

Удахгүй холыг зорих гэж буй төгсөх ангийнхантай уулзаж ярилцахад сэтгэл эмзэглэм, заримдаа инээд хүргэм зүйлс олныг сонсоно. “Хотод очихоор Баян-Өлгийнх гэхээр шууд казах гэдэг. Уг нь бид чинь хотынхонтой л адил монгол хүмүүс шүү дээ” хэмээн гоморхонгуй өгүүлнэ. Заримдаа Баян-Өлгийнх гэдгээ огт хэлээгүй байтал “Чи казах хүн байж монголоор ямар сайн ярьдаг юм бэ?” гэж асуудаг гэнэ. Үүний учрыг тэд “Казах багш нараар хичээл заалгасаар байгаад урианхай аялгаа бага багаар гээж, казах аялгатай болчихдог” гэв. Казах хүмүүс монголоор ярихдаа нэгийн тоог нэк, хоёрын тоог коёр гэх мэтээр г үсгийг к авиагаар орлуулж дууддаг байна. 
-Утасны дугаар чинь хэд билээ?
-.... техник-техник.
-Юу?
-... 01-01.
Иймэрхүү онигоо гэмээр ч юм шиг хөгжилтэй түүхүүд олон. Нэг удаа хичээл ордог казах багш нь “Араамандаа яйжганаарай” гэхийг “Амандаа ярьжиганаарай” гэж хэлээд бөөн инээд наргиан үүсгэсэн гэдэг.

Энэ жилийн арванхоёрдугаар ангийнхан сургуулиа төгсөөд бүгд шахуу хот руу явна гэв. Яруу найрагч хүүгийн мөнөөх шүлгэнд гардаг шиг тэд нутагтаа хайртай бол “эргээд л ирэх биз.” Гэхдээ эргэж ирэх эсэх нь тийм ч чухал биш. Магадгүй эргэж ирлээ гэж санахад тэднийг юу тогтоон барих вэ? Энэ л чухал. Төгсөх ангийнхан эмч, багш болчихоод нутагтаа заавал ирнэ гэцгээсэн. Ажил албагүй бол тэд яваад л өгөх биз. Нээрээ хорвоо ертөнцөөр хэрэн тэнүүчлэгч залуу насыг нь өөр юу тогтоон барьж дийлэх билээ! Харин дөнгөж долдугаар ангиа төгсөж буй гол баатар маань эдэн шиг сургуулиа төгсөөд нутгаа орхин одох болов уу, яах бол? Энэ асуулт сүүлийн хэдэн өдөр толгойд баахан эргэлдэв. Нэг ширээнд зэрэгцэн суудаг хамгийн сайн найз нь дунд сургуулиа төгсөөд хот руу явна гэхийг сонсоод би урианхай хүүгээс “Харин чи яах вэ?” гэж сониучирхан асуусан юм. Тэрээр асуулт бүрт ичингүйрэн байж тун цөөн үгээр хариулдаг байв. Хоёр эгч, нэг ах нь нийслэл хотод, өөр нэг ах нь өмнө зүгийн уурхайд ажилладгийг, бас ирэх жил сургуулиа төгсөх бага ах нь мөн л хот руу явна гэдгийг би мэдэж байсан тул түүний хариулт надад сонин байлаа. Гэтэл тэр “Би нутгаа орхихгүй ээ...” гэж билээ. Яг л голомт сахих отгон хүү шиг бардам хариулсан.


10.

Холын сууринд хүрч очдог дөрвөн гол зам бий. Нэг нь Өлгийн зам бол нөгөө нь бидний явж ирсэн хавцлын зам. Харин үлдсэн хоёр нь өндөр давааг давж Ховд хот хүрдэг. Хаврын сүүлчийн сар дуусах яагаа ч үгүй тул өдийд Улаан даваа хаалттай буй. Тиймээс би Улаагчны даваагаар буцна. Эндээс 1800 км-ийн алсад орших гэр минь, эх орны цохилох зүрх болсон бүүдгэр, саарал хот минь намайг хүлээж байгаа. Гэрээсээ, төрөлх хотоосоо энэ мэт их бага хугацаагаар алсран холддог ч зүрх минь гагц ийш л зорин тэмүүлдэг. Бас “харина даа” гэсэн дулаахан бодол хүч тэнхээ нэмэх шиг болдог. Ийм учраас л би төрөлх орон хотоо үүрд орхин одохыг төлөвлөх нь бүү хэл, төсөөлж ч байсангүй. Харих гэртэй байх ийм л сайхан. Тэгвэл Булган голын урианхай түмэн тэдэнд буй бүх зүйл буюу төрөлх орон гэрээ орхин “нүүх үү, үлдэх үү” гэсэн хүндхэн сорилтын өмнө ирээд байна. Хэрэв нүүвэл харих зам үгүй.


Нийтлэл, гэрэл зургийг Эрдэнэбаатарын ЭНХЦОЛМОН


БУСАД ЗУРАГ:


Урианхай хүүхдүүдийн хоёрдогч хэл казах. Хоёр настайгаасаа дан казах багштай сумын төвийн цэцэрлэгт хүмүүжсэн Г.Нандин-Ивээл (зүүн талынх) дөнгөж гуравдугаар ангийн сурагч хэрнээ томчуудаас ч дутахгүй казахаар ярьдаг.

Гэрийн улаан боорцог, дотуур байрныхны хувьд, өлссөн үед хоол, уйдсан үед амттан, зурагт үзэхэд “попкорн” болдог ид шидтэй хүнс, мөн өдрийн хоолны үеэр “халбага сэрээ”-г хүртэл орлочихдог.

Монгол захирал, монгол ажилчидтай Шүвтэрийн бага сургууль Сөнхөл, Улаанхус багийн цөөн хэдэн урианхай нарын сүүлчийн итгэл найдвар.

Цаана харагдах мөнх цаст Мөнххайрхан уулын баруун хаяанаас хөдөлсөн энэхүү цагаан жийп сурагч хүүхдүүдийг сумын төв рүү дөхүүлж өгдөг.


Цахим орчинд монгол хэлээр алдаагүй, зөв бичиж сурах 5 хялбар арга

Зөвлөгөө


Ерөөсөө зөв бичиж сурахад нэг л гол зарчим бий. Тэр нь “Хэнд ч битгий итгэ, ганцхан дүрэмд л итгэ” гэдэг зарчим. Энэ тухай М.Саруул-Эрдэнэ багш “Таны багадаа яаж бичдэг байсан, багш чинь ямар сайхан муухай хүн байсан, олон нийт юу гэж бичсээр ирсэн, тэр нэг сонин дээр юу гээд биччихсэн байна, тэр нэг алдарт зохиолч яаж бичээд байна, тэр бүгд ямар ч хамаа байхгүй” гэж тун ёжтой өгүүлсэн байдаг. Тэгэхээр гагц дүрэмд л итгэж найдах нь дээ.


1. 
Эргэлзсэн үгээ дүрмээс хар

Зөв бичдэг үгийнхээ араас ямар нэгэн дагавар, нөхцөл залгахаар л алдаатай биччихдэг тохиолдол олон. Жишээ нь “эхлэх” гэдэг үгийг энэ чигээр нь харвал үүн шиг амархан үг үгүй мэт боловч “эхлэвэл, эхэлбэл, эхэлвэл”-ийн аль нь зөв бэ гэхээр л бөөн эргэлзээ төрүүлдөг. Ийм үед эргэлзэж тээнэгэлзэлгүй, дүрмээ сөхөж харах нь цорын ганц зөв гарц юм. Гэхдээ ингэхийн тулд сурагч дүүгийнхээ сурах бичгийг дуртай дургүй дэлгэж, эс бөгөөс номын сан руу гүйх албагүй, зүгээр л дараах холбоос руу нэвтэрч “Монгол хэлний зөв бичгийн дүрэм”-тэй танилцаарай. Мэдээж эхнээс нь дуустал унш гэх гэсэнгүй, зөвхөн өөрт хэрэгтэй дүрмээ цохож харахад л хангалттай. Бидний саяын дурдсан жишээ үгийг зөв бичихийн тулд эхлээд “Үйл үгийн үндэс үүсгэх -л дагаврын тухай” мэдэх хэрэгтэй болно. Уг дүрэмд зааснаар “Заримдаг гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд –л дагаврыг залгахдаа зохих балархай эгшгийг өмнө нь бичнэ” гэжээ. Тэгэхээр эхэл, батал, нотол гэж бичих нь зөв тул эхлэвэл гэдэг үг угаас буруу байх нь. Харин одоо “эхэлбэл, эхэлвэл” гэх хоёр хувилбарын аль нь зөв болохыг олох л үлдлээ. Б, В үсгийг ялгаж бичих дүрмийн дагуу Б үсгийг үгийн дунд л, м, н, в үсгийн дараа бичнэ гэснээс үзвэл ЭХЭЛБЭЛ гэж бичих нь зөв аж. Эврика! Ийм л хялбар байж шүү дээ. Ер нь эргэлзсэн үгээ энэ мэтчилэн нягталж мухарлаад байвал нэг л мэдэхэд дүрэм сөхөж харалгүйгээр алдаагүй, зөв бичдэг болчих юм. 


2. 
Их текстийг ингэж зас

Хүний амьдралд “жиргээний 140 тэмдэгт”-ээс урт, “фэйсбүүкийн бохир сэтгэгдэл”-ээс чухал зүйлсийг бичиж тэмдэглэх үе зөндөө гардаг. Албан захиа, тайлан тооцоо, нийтлэл тэмдэглэл, төсөл хөтөлбөр гээд урт бичвэрийн хэрэгцээ мөн ч их шүү. Гэхдээ ямар ч туршлагатай бичээч “бичсэн зүйл”-ээ хэчнээн нягталж уншсан ч заавал алдаа гаргасан байдаг. Тэгвэл ийм үед “Монгол хэлний дүрмийн алдаа шалгагч”-аар бичсэн зүйлээ нягтлаад шалгачихад гэмгүй. Энэ бол монгол хэлний “яаралтай түргэн тусламжийн төв” л гэсэн үг. Дээрээс нь улсын эмнэлэг шиг үнэгүй, хувийн эмнэлэг шиг шуурхай гэж мэд. Мэдээж цаана нь төлбөртэй, эмчилгээ сайтай хувийн эмнэлэг бий (Болордуран).


3. 
Цахим орчинд цахимаар л хай

Тоосонд дарагдсан, тоосго мэт зузаан номыг имэрч суудаг газар бол цахим орчин биш. Энд хэн бүхэн цаг хугацаатай уралдан байдаг. Жишээ нь “Ctrl+F” гэх ганцхан үйлдэл “зузаан номоо ширээн дээр түсхийтэл гаргаж тавиад, хайж буй зүйлээ олохын тулд хуруугаа шүлсдэн хуудас бүрийг нь нэг бүрчлэн эргүүлдэг” нөр их ажлыг хөнгөвчилдөг гэхээр сүрдмээр ч юм шиг. “Усыг нь уувал ёсыг нь дага” гэдэг байх аа! Тиймээс цахим орчинд цахим толь ашиглаж сурах нь юу юунаас илүү чухал юм. Миний хувьд дараах гурван толь бичгийг түлхүү хэрэглэх дуртай. МУИС-иас гаргасан “Монгол хэлний хэлзүйн толь бичиг” бол тун догь эд. Үг хэрхэн хувирдгийг эндээс харж болно. Жишээ нь “компаний” гэх үү, “компанийн” гэх үү гэж хүмүүс их эргэлздэг. Тэгвэл аль нь зөв эсэхийг мэдэхийн тулд сайх толь бичиг рүү нэвтрэн “компани” гэж бичихэд л хангалттай. Бас л Эврика! Компанийн гэх нь зөв байж. Дараагийн толь бичиг бол Ерөнхийлөгчийн тамгын газраас санаачлан гаргасан “Монгол хэлний их тайлбар толь”. Надад бол тайлбар сэлт нь хамгийн баялаг юм шиг санагддаг. Харин Я.Цэвэлийн толь бичиг зөвхөн толгой үгээр хайлт хийдэггүй нь таалагддаг. Жишээ нь мод гэж хайхад л тайлбарт нь “мод” гэж орсон бүх үгийг шигшчихдэг учраас олон янзын модны нэр мэдэж авахад тун давуу талтай байдаг юм. 


4. 
Ичихгүй бол эндээс асуу

Эхний гурван арга залхуутай санагдвал “Зугаатай хэл шинжлэл” бүлгэм рүү зочилж залхуугаа “гайхуулах”-аас өөр арга алга даа. Ичиж нэрэлхэхгүй л бол эндээс юуг ч асууж болно. “Монгол Улс”-ын у-г томоор бичих үү, жижгээр бичих үү гэх зэргээр хүссэнээ асуу, гол нь загнасан, зандарсан, зөвлөсөн олон сэтгэгдэл дундаас зөв хариултаа олж танихад л хамаг учир бий. Гэхдээ асуултны чинь дор М.Саруул-Эрдэнэ багш сэтгэгдэл үлдээсэн бол тун өөр хэрэг шүү. Магадгүй чи өөрийгөө азтайд тооцох хэрэгтэй. Хэдэн жилийн өмнө би М.Саруул-Эрдэнэ багшаас ичиж нэрэлхэлгүй олон зүйлийг асууж лавладаг байснаа сая гэнэт саналаа. Жишээ нь нэг удаа ингэж асууж байж: “С-ээр төгссөн үйл үгэнд ихэнх тохиолдолд Ж, Ч нөхцөлийн Ч залгаврыг залгаж бичээд байх юм. Жишээ нь: хүсч, зогсч, хасч гэх мэтээр. Уг нь монгол хэлний дүрмэнд заримдаг гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд зөвхөн ж нөхцөлийг залгаж бичнэ гэж бичжээ. Гэтэл Цэвэл гуайн толь бичигт нисч, хүсч гэх мэтээр бичигдсэн байсан. Харин саяхан Монсудар хэвлэлийн газраас гаргасан монгол хэлний тайлбар толь, зөв бичихзүйн 12 боть номонд дурдсанаар зөвхөн ж нөхцөлийг залгаж бичнэ гэж хатуу заасан байх юм. Нисчээ болон нисч гэвэл буруу, харин нисжээ, нисэж гэж бичнэ хэмээн улаанаар тэмдэглэн заажээ. Яг аль нь зөв юм бол?” Энэ асуултад М.Саруул-Эрдэнэ багш дараах хариултыг өгчээ: “Сайн байна уу? Цэвэл гуайн толь Да багш, Осор багш хоёрын толиноос өмнө гарсан учир алдаа мадаг их байдаг юм аа. Алдаа ч гэж дээ, журамлаагүй үед өөрийн үзлээр бичсэн хэрэг. Тэгээд ч гол нь үгийн утгын толь болохоос зөв бичих дүрмийн толь биш юм. Да багш заримдаг гийгүүлэгчээр төгссөн бүх үйл үгэнд Жээ, Ж залгана гээд журамласан юм, уг нь. Тэрийг Монсудар дагаж л дээ. Хүмүүс монгол бичгээ бодоод Ч бичээд байдаг. Нэгэнт журамласныг нь дагах нь зүйтэй байх аа.” Харж байна уу, үнэхээр уйгагүй хариулсан байгаа биз. 


5. 
Хамгийн залхуу арга

Хэдэн жилийн өмнө монгол хэлний эргэлзээтэй бичигддэг 700 үгийг нэг мөр болгосон учраас эргэлзээтэй үгээ энэ жагсаалтаас мухарлаж байгаарай. Жишээ нь бид “билиг, бэлгэ, бэлэг”-ийг тус бүртээ яг ямар утга илэрхийлдгийг тэр бүр мэддэггүй. Тэгвэл уг жагсаалтад “оюун билиг, бэлгэ тэмдэг, бэлэг дурсгал” гэж тун ойлгомжтой байдлаар ялгаа зааг нь гаргаад биччихсэн байгаа. Үүнээс гадна манайхны илт алддаг үгс гэж бий. Тэдгээрийг дор жагсаагаад биччихвэл үүнийг уншиж буй хүнд шууд үр өгөөжөө өгөх юм болов уу гэж бодлоо. Мэдээж энэ жагсаалтыг арвижуулан нэмсээр байх болно.

Жич: Тод хараар бичсэн нь зөв бичсэн үг.

Охидууд – охид
Нөхдүүд – нөхөд
Нөхөддөө – нөхдөдөө
Бусаддаа - бусдадаа
Нөхөдтэйгээ – нөхөдтэйгөө
Авчирч – авчирж
Хүргье – хүргэе
Гавъяат – гавьяат
Батласан – баталсан
Тусласан – тусалсан
Аврага – аварга
Давалгаа – давлагаа
Сурвалжлага – сурвалжилга
Санаачлага – санаачилга
Бэхжинэ – бэхэжнэ 
Санхүүжилттай – санхүүжилттэй 

Орон хотоо эргэж тойрлоо...

Дурсамж


"Улаанбаатарын магтуу" цуврал тэмдэглэл №1





Ян сардиг уулсын нутагт аав мэндэлсэн гэдэг. Бага балчир нас нь тэр л нүцгэн, хад асгатай уулсын дунд дэгдэж яваад дууссан бол сурагч ахуй үе нь өнөөх уулсынхаа бэлд орших ганцаардмал буйд сууринд өнгөрчээ. Би тэр сууринд очиж үзсээн. Навтгар шавар байшингууд нь нар шургаж багтахааргүй жижигхэн цонхтой юм билээ. Улаанбаатарынхаа баруун ар дэнж дэх угсармал есөн давхар сууцны цэлгэр том цонхоор хот орныхоо үймээн бужигнааныг ажиглаж өссөн надад тэндхийн бүх юм уйтгартай, эл хуль, дэндүү давчидмаар санагдсан. Харин аавд тэгж санагддаггүй бололтой. Оюутан насны оргилуун, шатамхай өдрүүдээ харийн нийслэл хотод оргилуулж, шатааж дуусгачихаад өнөөг хүртэлх бүхий л он жилүүдийг төрөлх суурингаасаа алс хол, нэг үгээр Улаанбаатарт гуньж, гутарч, догдолж, баярлаж, ганцаардаж өнгөрөөчхөөд, бас амьдралын эрээн бараанаас мэдэрч болох гайхам, хачирхам, сүрдэм, уйт, үл хүсэм бүхнийг энэ биеэрээ амсаж туулчхаад цаг нь ирэхээр эндээс зүгээр л нисэн одож алсын алс дахь ян сардиг уулсынхаа нутагт амар жимэр амьдарч чадах хүн бол манай аав. Гэтэл надад өтөлсөн хойноо гүйгээд одчих “унасан газар, угаасан ус” бий сэн бил үү! (Би хэсэг бодлоо...) Тийм ээ, байдаг юм байна: Тэр нь Улаанбаатар.
Талийж одсон он жилүүдийг арагш ухраагаад энэ хорвоод, биш ээ, энэ хотод ирсэн гэдгээ дуу шуу муутайхан тунхагласан 1988 оны тавдугаар сарын 17 гэгч энгийн л нэг өдрийн үд хэвийх үед аваачвал Хоёрдугаар төрөхийн үүдэнд нас 24-тэй, залуухан бүсгүй хаалга тогшин ганцаар зогсох авай. 
-Юун хүн бэ?
-Би төрөх гэж ирлээ.
-Ганцаараа юу?
-Тийм ээ...
Бүсгүйн авааль нөхөр (тэр нь манай аав) армийн сонины залуухан сурвалжлагч, ихэнхдээ гадуур яваад гэртээ эзгүй. Жил дараалан хүү, охин хоёр төрүүлсэн эрх танхилхан бүсгүй (тэр нь манай ээж) нэг л мэдэхэд дахиад л хөл хүнд болчихжээ. Хэвлийд нь бүрэлдсэн гуравдахь үр нь бүрэг ичимхий бүсгүйг ажил албанаас нь бүрэн “чөлөөлчихсөн” гэдэг. Уг нь тэрээр сувилагч болох байлаа. Гэвч бүсгүй бүхий л амьдралынхаа турш гагц үр хүүхдээ асарч “сувилах” үүргийг өөртөө хугацаагүйгээр ногдуулаад зогсохгүй эл цаг үеэс хойш гучаад жил өнгөрсөн ч энэ л үүрэг албанаасаа ховхорч холдсон нь үгүй. 

 Төрөхийн хаалгыг тогшиж онгойлгосон тэр өдөр бүсгүй амаржжээ. Монхор том хамартай, малигар шар хүү мэндлэв. (Тэр нь би.) Хожим бүсгүйн дурсан ярьснаар хүү эхийгээ огтхон ч өвтгөж зовоогоогүй гэдэг: Өвдлөө, ирлээ, төрлөө. Эмч нарт ч, энэ хорвоод ч, аль алинд нь гэнэтийн зочид болж чадсан эх, хүү хоёрт орох өрөө тасалгаа олдсонгүй, амаржих газрын хоёрдугаар давхрын бүүдгэр корридорт төвхнөв. Хорвоо уужим гэдэг энэ дээ... Дэргэдүүр нь өнгөрөх сувилагч нар “Монхор хамарт...” хэмээн хүүг өхөөрдөнө. Уйлахыг мэдэхгүй өөдөсхөн хүү эхийгээ ер зовоогоогүй гэдэг. Унтсан ч, сэрсэн ч ер бусын амгалан тайван. Яг энэхэн мөчид “номхон, даруу, дүнсгэр...” бүр “хэнд ч гэм хоргүй...” гэх үгс хүүг амьдралынх нь турш сүүдэр мэт дагах болно гэдгийг эх, хүү хоёрын хэн нь ч төсөөлж таамаглаагүй болов уу.  

 Яг одоо, цаг хугацааны хүрдийг нааш эргүүлэн үүнийг өгүүлэн буй үед эргэн ирээд сайхь амаржих газрын гадна очвол энэ удаад залуухан бүсгүй бус, нас 29-тэй, өндөр чацархаг нуруутай идэр эр ганцаар зогсох авай. Өнөөх өөдөсхөн хүү өсч томорсон нь энэ. Мэдээж тэр бол үүнийг өгүүлэгч би дүрээрээ мөн билээ. Хаврын хэрмэл салхитай уйт, саарал үдэд чухам юуны учир энэхүү өнө эртний мэт гандуухан барилгыг зорин ирээд, тэртээх жилүүдийн өмнө ээж минь энэ эмнэлгийн үүдийг тогшин онгойлгож байсан шиг ганцаар, бас яг л энэ уйлгамч уйт үд шиг ганцаардангуй дүнсийн зогсоно вэ? Уншигч та яарч адгах хэрэггүй, одоохон учрыг өгүүлье.

 Аав цавчим уулсын дунд төрсөн бол харин би энэ байшинд мэндэлсэн юм. Энгийн өдрүүдэд бол дэргэдүүр нь хайнгадуухан өнгөрчихдөг, магад ээж маань дотор нь ийм чухал газар байдаг гэдгийг сануулж хэлээгүй сэн бол огт анзаарахгүй байх асан эл хульхан хашаанд алхан ороод, ээжийн намайг төрүүлсэн хоёр давхар цагаан байшинг удаанаар тогтож хартал сэтгэл зүрхийг минь юу ч гохдон хөвсөлзүүлсэнгүй. Харин ч хаврын хайруу салхи хамаг биеийг минь жихүүцүүлэв. Уг нь би аав хад асгатай, нүцгэн уулсаа хараад “хөөрч догдолдог” шиг (тэгдэг байх гэж таамагласан юм) ер бусын ховсоч мэдрэмж сэтгэл зүрхний минь хаа нэгтээгээс боргилон ундарч, дотор минь үүрлэж орогносон ганцаардлын айдас, уй гуниг, хоосон гор найдлага бүхнийг эгшний зуур үлдэн хөөгөөд, онгойж хоосорсон ор мөрийг нь оргилж даргисан эрчим цэнэгээр дүүргэчих байх гэж найдсан юм. Гэтэл үгүй байж. Энэхэн мөчид улам ч ганцаардах шиг. Уг нь би аавыг төрсөн нутагтаа очоод “хөөрч догдолдог” байх гэж бодсон. Гэтэл бас л үгүй бололтой, улам л гансарч бэтгэрдэг юм шиг ээ. Гэвч би үүгээр бууж өгөхийг хүссэнгүй ээ, очсон даруйд л сэтгэл зүрхийг минь уяраан догдлуулж, өөртэйгөө ер бусын нууцлаг шижмээр уяж хүлчих газар, өсч торнисон энэ хотод маань өөр бий гэдэгт итгэдэг болохоор дараагийн очих газар руугаа урамтайхан алхлаа.

 Одоо хэдүүлээ, аав минь эрхлэгчийнхээ орос тэргийг гуйж аваад ээж бид хоёрыг эмнэлгээс гарган хоосон эл хуль гудамжаар паржигнан давхисаар төдхөн хүрч очсон Баруун ард аюушийн гудамжин дахь булангийн алга дарамхан хашаанд алхан очъё. Балчир насны минь бүдэгхэн, нандин дурсамжуудын “гэрч” болсон энэхүү газрыг хотын ар дэнжийг дөрвөлжин шугамтай тооны дэвтэр шиг сөөм ч үлдээлгүй нэлд нь хашиж хуваасан түм буман хашаан дундаас эрж олоход дэндүү амархан байлаа. Өргөө кинотеатрын зүүн хойд талын шороон замаар хэдхэн минут өгсөх замд миний анхны гэр бий. Дотроо дугуй гэртэй дөрвөлжин хашаа: Оюун санаанд минь ийм л дүр зураглал хадагдан үлджээ. Бага балчир байхад юм бүхэн уудам, уужуу санагддаг байж дээ. Танил бус гудамжнаа танихгүй булиа эр мөрлөж өнгөрвөл ер айхааргүй биерхүү, өндөр, эрэмгий болсон хойноо, хориод жилийн турш нэг ч эргэж тойроогүй хүүхэд насныхаа гэр лүү ганцаар алхаж явахдаа өөрийгөө бяцхан жаал болчихсон мэт баахан догдлоод, басхүү бага насны минь гэртээ харьдаг зам ийм богино, мөчидхөн байсан гэж үү хэмээн гайхширав. Хашааны үүднээс шалбаагт нь шанаган хорхой язганаж байдаг арын далан, гудамжны нөгөө үзүүрт оршигч дөрвөлжин цагаан худаг хүртэлх зай хэдхэн алхаад л хэмжигдээд дуусчих төдий ойрхон гэдгийг өөрийн биеэр алхаж үзээд нотолж мэдэв. Аргагүй шүү дээ, алд дэлмээр алхдаг болсон юм чинь гэж бодлоо. 

 Харин би таван нас хүртлээ амьдарсан, танил дотно хашаагаа хараад ихээхэн гуньж гутрав. Довжоон дээрээ зогсчихоод л шээчихдэг, бас “чокопай” гэх зөөлхөн бутарсан ширхэгтэй бөөрөнхий жигнэмгийг хоёр гэрээрээ гуялан байж нэгхэн ширхэгийг худалдаж аваад яг л бялуу зүсэж буй мэт хүн бүрийн тоогоор олон хувааж идсэн гээд одоо бол бүүр түүрхэн санагдах нандин гэгээлэг дурсамж бүхний минь хэргийн газар болсон булангийн умгархан хашааг өдгөө гундаж бүүдийсэн авто засварын газар зайдагнан битүүмжилжээ. Тэгээд ч зогсохгүй, тэр гандмал байшин ой дурсамж руу минь эрээ цээргүй халдан довтлов. Тоосго бүр нь нэг нэгээрээ ховхрон салж, эрээн мяраан хаяг самбарууд нь хуй салхинд хуу татагдах мэт хананаасаа хөндийрч, яг л илбэ шидтэй кинон дээрх шиг хоорондоо эмх замбараагүйгээр холилдсоноо агаарт хуйлран эргэлдэж оюун бодлын минь бүүр түүрхэн алсад гэм зэмгүйхэн оршигч бага насны минь бяцхан орон зай гэгдэх дотроо дугуй гэртэй дөрвөлжин хашааг огтын хайрлах сэтгэлгүйгээр эвдчин нурааснаа ормон дээр нь өнөөх байшингаа барьж босгочихов. Одоо би хүүхэд насныхаа гэрийг нэхэн дурсах бүрт тэрхүү улаан тоосгон байшин оюун санаанд минь урилгагүй орж ирээд хормын дотор ханхайн сүндэрлэчих юм. Хэрэггүй л ийш ирдэг байж, хайран сайхан дурсамж минь! Гэвч би үүгээр бууж өгөхийг хүссэнгүй, дараагийн очих газар руугаа уйтгартайяа дүнсийн алхлаа.

 Одоо цөмөөрөө, хүүхэд насны минь хоёрдахь гэрт очъё. Намайг тавтай байхад буюу охин дүүг мэндэлдэг жил далан тойруулж дайснаас хамгаалах бэхлэлтийн шугам босгосон мэт хагас тойрог хэлбэртэй есөн давхар угсармал байранд манайх нүүж орсон юм. Цонхоор модот уул харах орчны минь хязгаарыг тогтоон дүнхийдэг байв. Би цонхоор ширтэх, бас жаргах нарны шаргалхан туяанд тагтан дээр ганцаар суух дуртай байлаа. Тэгэнгээ хот орчныг ажна. Ингэж бодох агшинд л зүрх минь булгилан догдлов. Бүр 18 хүртлээ амьдарсан хоёрдахь гэрээ гаднаас нь хараад бараг л уйлах шахлаа. Цонх минь, тагт минь яг л урьдын адилаараа. 6-р бичил хорооллын 6А байрны 159 тоот. Миний хувьд магад хэзээ ч мартахааргүй тоонууд гэвэл эд. Орхин одоод арав гаруй жил өнгөрсний дараа нисэх мэт гүйн буудаг асан танил дотно орцныхоо элж мөлийсөн гишгүүр бүрийг төгөлдөр хуурын товчлуурыг нэг нэгээр нь товшин дарах мэт аядуухан алхалсаар дөрөвдүгээр давхарт гарлаа. Хоёр амьгүй утас хананаас ёрдойжээ. Би эднийг эртний танил шигээ сайн мэдэх билээ. Хооронд нь нийлүүлмэгц хонх маань хангинатал чарладаг сан. Гэхдээ өөрчлөгдсөн зүйл их байлаа. Яйжгар, номхон, модон хаалга маань тэнд алга, оронд нь янгинатал цоожлогддог ган хаалга манаанд зогсжээ. 

 Тогших уу, байх уу гэж хэсэг азнаснаа аяархан нүдлээ: Тог тог. Энэхэн хооронд хэн нэгэн үүдээ тайлбал өөрийгөө хэн гэх эсэхээ, “Урьд би энд амьдардаг байсан юм аа, хүүхэд насныхаа гэгээхэн өдрүүдийг дурсах гэж ирлээ” хэмээн учирлаж гуйвал оруулах болов уу гэж тээнэгэлзсээр зогсож байтал азаар хэн ч үүд тайлсангүй. Дараа нь би шатаар урамгүйхэн буухдаа “Нээрээ орж үзээгүй нь дээр ч юм шиг” гэж өөрийгөө тайтгарууллаа. Учир нь, өөр хэн нэгний урлаж бүтээсэн дүр зураглал өөрийн минь дурсамжинд биежин амилаасай гэж би хүссэнгүй. Борц нүдэж байгаад галзуухныхаа хулдаасыг сэт сэт цохисон, бас бүсгүй хүний час улаан өнгөт уруулын будгаар гэрийнхээ хаалганд эмнэлгийн хэрээс зураад ээжид сүрхий зэмлүүлсэн гээд дүрсгүй, гэнэхэн боловч хөөр хөгжөөнтэй үйл явдлууд энэ байранд минь болж өнгөрчээ. Орой болмогц би том өрөөнийхөө буланд босгож тавьсан хуйлмал хивсийг сурамгай гэгч нь дэлгэн ороо засдаг байв. Аав, ээж, ах, би, охин дүү, цөм нэг дор унтана. Харин булангийн жижиг өрөө бол эгч, эмээ хоёрынх. Нэг удаа гэрэл унтармагц аав минь өөрийнхөө жигтэй сонин төсөөллийг бидэнд ярьсан нь одоо ч мартагддаггүй юм. “Энэ байшин түм буман дугуйтай гээд төсөөл дөө. Тэгээд л далайд хөвөх аварга хөлөг онгоц мэт алсыг зорино” гэхэд нь амьдардаг байшин минь үй олон дугуйтай болчихсон мэт төсөөлөгддөг байв. 

 Эмээг тэнгэрт, ахыг харьд одсоноос хойш би булангийн жижигхэн өрөөнд төвхнөсөн юм. Буланд нь номхон зогсоолгосон намхан хүрэн шүүгээндээ ном цуглуулж эхэлсэн. Нэг удаа дээрээс ус алдаад хамаг номыг минь норгочихож билээ. Тэрхэн үедээ нойтон, чийгтэй номуудаа хараад бүгдийг шатаачихмаар санагдсан. Ингээд бодохоор зорьж санахгүй л бол, бас татаж чангаахгүй л бол, надаас хором хормоор алсран одогч цагаахан, гэгээхэн дурсамжууд дэндүү олон ажээ. “Нээрээ ч хуучин байрандаа орж үзээгүй нь зөв ч болж” гэж бодсоор орцны үүдээр гадагш гартал өндөр хөх байшингууд маань намайг сүүмийн угтав. Эд бол миний хувьд уулс юм. Орцнууд нь ам судаг, подваль нь агуй хонгил, дээвэр нь цавчим оргил, ёроол нь бэл хаяа болдог сон. Үүлгүй тэнгэрийн оройгоор ганцаар тэнүүчлэгч галт шар од бүрий нөмрөхийн өмнө байшингуудын дээвэр дээр хэсэгхэн дэгдсэнээ төдөлгүй цааш үсэрчихдэг юм. Ингэж л манай хороололд наран жаргадаг билээ. Өссөн, төрсөн нутаг минь гэх нялуун үгс энд тохиромжгүй. Зүгээр л “дош” гэцгээнэ. Энд морь бол морь, үүл бол үүл, уул бол уул юм. Тэрнээс биш, морь ямар олон зүстэй байдгийг, үүл ямар олон хэлбэртэй байдгийг, уул ямар олон нэртэй байдгийг бидний хэн нь ч ялгаж танихгүй. Тэрний оронд бөглөөг түмэн янзаар шүүрч, түүнийгээ оноон нэрлэж чадна. Даанч бичиж туурвих ажилд минь бөглөөний олон нэршил бус, үүлний олон хэлбэр л их хэрэг болох юм. 

 Өсөж торнисон хороо хориныхоо булан тохой бүрийг эргэж тойрсон ч өр зүрх минь нэг л тухгүй. Хүүхэд насны минь эрх дураараа, салхи мэт хэсүүчлэгч дурсамжууд хаа сайгүй хэрж татсан сараалжин төмөр хашаануудыг тулж зогсоод сарнин бутарч байлаа. Гаднаас нь зэрвэсхэн харваас амьгүй, огтын сэтгэл хөдлөлгүй мэт санагдах бохир, заваан булан тохой бүрт ой дурсамжны минь хэлтэрхийнүүд нуугдан буй. Даанч тэднийг өргөст торны цаана цагдан хорьжээ. Гэвч би бас л бууж өгөхийг хүссэнгүй, дараагийн очих газар руугаа сэтгэл тэнүүн алхлаа. Одоо бүгдээрээ, уруудан явсаар Гандангийн дэнж дэх нэгэн хашаагаар дайрч, дараа нь сэтгэл догдлом хором мөчүүдээрээ цаг үргэлж дурсагдах учиртай 23-р сургуульд хүрч очъё. 

 Манайх хэдэн жил хэртээ Гандангийн дэнжид амьдарсан юм. Орхоны 7-15. Гэрийнхээ хаягийг одоо ч мартаагүй байна шүү. Өдгөө энд өөр хүмүүс амьдардаг ч том ах маань гараажид нь үдэш бүр унаа тэргээ хонуулдаг тул ийш би санаатай төдийгүй санаандгүй байдлаар олон удаа иржээ. Тийм учраас дотогш орох гэж зүтгэж тэмүүлсэнгүй, гудамжаараа алхаад л өнгөрлөө. Хашаагаа харсан чинь хөөрхий муу нохойгоо үгүйлэн санах шиг болов. Манайх галт шар зүстэй, ороож дугуйрсан сүүлтэй, эрэмгий цовоо нохойтой байлаа. Бидний зүс барааг холоос олж хармагцаа чавхдах мэт гүйж ирээд хойд хөл дээрээ цоройж зогсон хувцас хунарыг минь хайр гамгүй толботуулдаг байв. Тэр ер нь л этгээд. Овоолсон түлээгээр дамжин ганцхан харайгаад л хашааны гадна үсрэн буучихдаг сан. Манайхаар орж гарсан хүн бүрт тэр дурамжхан. Гэхдээ хуцаж боргохгүй, араа шүдээ яралзуулан архирна. Гэрт зочин ирэх болгонд бид нохойгоо барьдаг байлаа. Аавыг үүдээр гарч ирээд ганц үг ганхийхэд л галт шар маань намс намс бөхөлздөг сөн. Харин ах маань хүзүүвчнээс нь ганцхан тугтраад л түүнийг номхруулчихдаг байв. Мэдээж миний арга барил тэднийхээс онхи ондоо. Аав, ах хоёрыг эзгүйд манайд хүн ирж таарвал би нуруун дээр нь мордох мэт гарч суугаад хүзүүнээс нь чанга тэвэрчихдэг юм. Бараг л адуу шиг авч давхих гэнэ. Сүүлд биднийг Гандангаас Бичил рүү нүүхэд галт шар маань хязгааргүй ихээр ганихарч гутарсан даа. Хааяахан очих бүрт нүдэнд нь асч дүрэлздэг асан илч цог алгуур алгуурхнаар бөхөн унтарч буй гэдэг нь мэдрэгддэг байв. Нэг удаа биднийг дагасаар Бичилийн байранд минь хүрээд ирж билээ. Яв гэж туусан ч алсуур дагаад л байсан. Түүнийг өрөвдсөндөө гэртээ оруулсан ч хашааны нохойд ханан дундах давчуухан өрөөнүүд бачимдмаар санагдсан уу, бүү мэд, бушуухан гараад л давхичихсан. Галт шар маань хаанаас ч хамаагүй, хашаагаа олоод л оччихдог байв. Дараа нь очиход хашаандаа байж л байна. Гэвч тэр маань өдөр хоногоор өтөлж хөгширч байлаа. Хашаа давж үсэрдгээ ч болив. Очих бүрт ихэд нурмайчихсан гунигтайхан хэвтэж байдаг сан. Сэтгэл дотроо бол тэр аль хэдийн үхэж байлаа. Би хэзээ ч билээ дээ, сайн нохой хашаандаа үхдэггүй гэж сонссон юм даг. Тэр лав үнэн үг байх. Галт шар маань нэг л өдөр алга болчихсон, дахин эргэж ирээгүй ээ... 

 Төгссөн сургуулийнхаа үүдээр ортол сурагчид холхилдоод тун ч бужигнаантай байв. Тэгтэл орж гарсан хүн бүрийг шалгаж байцаасан, захирангуй дуутай хүүхэн “Юун хүн бэ?” гэж надад хандахад нь би айж балмагдсандаа “Энэ сургуулийг төгссөн юм аа” гэчихлээ. 
-Энэ чинь сургууль. Төгссөн байлаа гээд дураараа орж хэсүүчлэх эрхгүй шүү!

 -Би өдөр бүр ирж үймүүлэх биш дээ... хэмээн багшдаа загнуулж буй сурагч хөвүүн шиг гэмшсэн өнгөөр хариултал өнөөх ууртай эмэгтэй үгийг минь сонсож ч амжилгүй, яаралтай ажил гарсан бололтой, өөр тийш явчих нь тэр. Харин оронд нь үлдсэн жижүүр багш эелдэг эмэгтэй байв. Би хамаг үнэнээ өчлөө. Өөрийгөө сэтгүүлч гэдгээ, төгссөн сургуулиараа өнөөдөр л заавал орж үзэх учиртайгаа, анги танхимуудаар шагайлгүй номхон томоотой явна гэдгээ учирлаж тайлбарлав. Мэдээж тэр зөвшөөрсөн.

 Эхлээд сургуулийн өргөтгөлөөр алхсаар, мухарт нь орших зааланд хүрч очлоо. Дотор нь үймж бужигнасан дүүрэн хүүхэд. Хөөрхий муу заал минь агшаад багасчихсан мэт давчуухан санагдав. Сурагч ахуй насанд юм бүхэн дэнхийж данхайгаад том санагддаг байж дээ! Шүгэл тасхийтэл үлээдэг тамирын багш нар бидэндээ л супер баатрууд байлаа. Гэтэл яг энэ хоромд дэргэдүүр өнгөрөх тамирын багш ер супербаатар шиг харагдсангүй. Дараа нь би ширхэгийн 60 төгрөгний пирошкитэй, даанч тэр нь худалдаж авч дийлдэшгүй үнэтэйд тооцогддог асан сургуулийн гуанзаар орлоо. Цэнгэл гэх “залуухан” багш сууж байна. Он жилүүд түүнийг өөрчилж хөгшрүүлжээ. Гэвч царай төрхөнд нь урьдын цайлган, цагаахан инээмсэглэл тодорсон хэвээр. Тэр нулимсаа, уй гунигаа, цөхрөл бэрхшээлээ биднээс огт нуудаггүй байв. Сургуулийн хамгийн дэггүй, эмхгүй, эрх дураараа ангийн өмнө бүтэн хичээлийн турш уйлж суусан. Бас өөрийн бичсэн ботгоны тухай эсээгээ бидэнд уншиж өгөхдөө мэлмэртэл уйлсан. Аргагүй шүү дээ, тэгэхэд тэр залуухан охин байсан юм чинь!
-Чи чинь хэний анги билээ?
-Батцолмонгийн анги. 
-Аан тийм, тийм. 
Над шиг нүдэнд торох өвөрмөц шинжгүй жирийн л хөвгүүдийн хувьд бусдад баримжаа олгодог “луужин нэр” бол Батцолмон юм. Би тэдэн оны тийм багшийн тэр төгсөгч байна аа гэснээс “Батцолмонгийн ангийн хүүхэд” гэхэд л бүх юм ойлгомжтой болох жишээтэй. Үнэндээ Батцолмон манай ангийн хамгийн царайлаг, хамгийн бяр тэнхээтэй, хамгийн сурлагатай, хамгийн сэргэлэн, хамгийн даруухан, хамгийн мөнгөлөг, хамгийн сахилгагүйгийн аль нь ч байгаагүй. Бүр ангийн дарга ч биш. Гэвч тэрээр өөрийн нэрийг өнө мөнхөд дархалж чадсан юм, чухам яагаад гэдгийг үүнийг бичих зуураа тунгаан бодов. Уг нь би иймэрхүү энгийн мэт юмны учрыг хялбархаан олчихдог юм, гэтэл энэ удаад энэхүү амархан юм шиг атлаа учир битүүлэг асуултад яагаад ч хариулж хүчирсэнгүй. Батцолмон аавынхаа ажил албыг өвлөж мөрдөгч болсон, хааяахан бөөндөө уулзаж цуглах үед бусдыг асуултаар булах шиг л болдог. Багадаа ч тийм хүүхэд байсан, магадгүй үүнд л мөнөөх нууц орших шиг.

 Сургууль маань нэг л гял цал болчихож. Хана туурган дээр нь дүүрэн хүүхэлдэйн баатрууд. Би хоёрдугаар давхрын урт корридороор алхаж дуусаад дараа нь доош өлгүүрийн хэсэг рүү буулаа. Миний хожим олж сонссоноор бол, өглөө, үд хоёрт л үймж бужигнадаг, бусдаар бол эл хульхан байдаг энэ хэсэгт ангийн маань нэг хөвгүүн анх удаа охин үнсэж үзсэн гэдэг. Хэрэв энэ хачирхам үнэнийг тэрхэн үедээ олж сонссон бол охидыг холоос харах төдийд л сандчин догдолдог балчирхан оюунд минь тэр мэдээ хорвоо дэлхийг донсолгосон дуулиан шуугиан мэт санагдах байлаа. “Бодоод үз л дээ, охин үнссэн, бүр сургуулийн эл хуль, харанхуй хонгилд” гэж ирээд л атаархах, догдлохын дундуур гайхаж эргэцүүлэх байв. Охид гэснээс би ч бас охидод сэтгэл алдарч үзсээн, бүр зөндөө удаа. Нэг удаа ангийнхаа сурлага сайтай охинд сайн болж үзсэн. Дараа нь ангийнхаа хөөрхөн охинд сэтгэл алдарсан. Харин арав төгсдөг жилээ нөгөө ангийн охиныг шохоорхдог болсон юм. Түүнд сайн болсон шалтгаан нь одоо бодоход тун энгийн юм шиг ээ, зүгээр л тэр надад талтай юм шиг санагдаад байсан юм. Завсарлагаанаар тэр охинтой таарч зөрөлдөөсэй гэж битүүхэн мөрөөснө. Хэрэв таарч зөрөлдвөл тэр ч бас над руу харна. Найзынх нь утасны дугаарыг санаандгүй олчихоод, сандчиж түгдчин байж гэрийнх нь утасны дугаарыг асуусан. Даанч би залгаагүй ээ. Удалгүй тэр ч төгссөн, би ч төгссөн, тэгээд нэг нэгнээ ахин хараагүй. Гэвч би яг энэхэн үедээ олоон жилийн дараа, дотнын найз минь тэр охины тухай санаандгүй дурсан ярихдаа магад миний хувьд гайхаж цочирдом нэгэн үнэнийг надад дуулгана гэдгийг огт төсөөлөөгүй л явлаа. Арав төгсдөг зун найзын маань төрсөн өдрөөр нэг охин гэнэтхэн залгаад гэрийнх нь гадаа хүрээд ирсэн нь нөгөө охин гэнэ. Бүр төрсөн өдрийн бэлэг тэвэрчихсэн иржээ. Энэ яриаг дотнын найз маань харанхуй шөнө манай гэрийн гадаа машин дотор ярьсан юм, мэдээж лонхтой шар айраг тамшаалж балгангаа.  
-Тэгээд юу болсон бэ? хэмээн би тэсгэл алдан асуулаа.
-Шөнөжин явсан.
-Дараа нь... Ингэхэд та хоёр унтсан уу?
-...
Тэр охин надад сайн байгаагүйг тэгэхэд л би олж мэдсэн юм, бүр олоон жилийн дараа эрчүүдэд нууц “нууц” биш байхаа больдог насанд. 

 Ингэхэд хэн нэгэн надад сайн байсан эсэхийг уншигч та сонирхож магад. Саяхан арван жилээрээ уулзаж цуглахад бүгд хэн хэнд сайн байснаа нууж хаалгүй ярьсан юм. Тэгэхэд надад лав хэн ч сайн байгаагүй нь охидын яриагаар бүрэн нотлогдсон. Энэ уулзалтаас хойш хоёр өдрийн дараа ангийнхаа хоёр даруухан найзтай өдрийн хоол идэж суухдаа “Нээрээ ч бид гуравт хэн ч сайн байгаагүй нь гайхах хэрэг биш юм шиг ээ. Бид царайлаг байгаагүй, сагс тоглодог байгаагүй, дээрээс нь мөнгөгүй, өмссөн зүүсэн нь гундуухан. Тийм атал юундаа ч гомдоллох вэ дээ” гэх гаргалгаанд хүрсэн нь үнэнд дөхүү санагдсан. Гэхдээ хамгийн егөөтэй нь, арваад жилийн дараах охидын “санал хураалтаар” хамгийн эрэлттэйд тооцогдсон ангийн маань тун ч дажгүй хөвгүүн дээд ангийн охинд сэтгэл алдарч, тэр нь бүтээгүй гэхээр бурхан бүгдийг эн тэнцүүхэн шархлуулдаг юм шиг ээ. Нэгэнт өөрийгөө уудлан онгичсоных, өөрт сайн байсан нэг охины тухай энд цухас дурдъя гэж бодлоо. Мэдээж тэр манай ангийнх биш. Арав төгсдөг хавар нөгөө ангийн охин надад сайн болчихсоныг ангийн охиноор дамжуулж өгсөн цаасны жижигхэн тасархайгаар мэдэж авч билээ. Дээр нь цор ганц имэйл хаяг биччихсэн тэр цаас хэрэв одоо эргэж олдвол “Сайн уу” гээд захиа бичиж үзэх сэн. Даанч тэр охинд сайн болох завдалгүй би сургуулиа төгсчихсөн юм. Арай эрт мэдсэн бол, сайн болчих ч байсан юм бил үү, хэн мэдлээ. За ингээд би гурвын гурван шархалсан дурлалтай, бас өөр нэгнийг шархлуулсан гэмтэй, ангийн арын өрөөнд анх удаа сархад хүртэж үзсэн муу намтартайгаар их сургуульд элсэн орлоо. 

 Оюутан насны өдрүүдэд охид надад унаж тусдаг байсан гэж худал хэлэхгүй ээ. Гэхдээ ганц хоёроор тогтохгүй хүн надад сайн байсан юм шиг санагддаг. МУИС-ийн хоёрдугаар байрны А зааланд олон анги нэг дор хичээл ордог юм. Нэг удаа лекц тарсны дараа антропологийн ангийн тайрмал үстэй охин дэргэд ирээд дэвтрийг минь гуйж авав. Зэрвэс харвал нүдэнд дулаахан, сэргэлэн охин. Би тэрхэн хооронд юм бодсон ч үгүй. Гэтэл долоо хоногийн дараа тэр охин дэвтрийг минь буцааж өгөхдөө хуудсан дунд нь ноорог цаас хавчуулчихсан байв. Дээр нь янз бүрийн л зүйлс байсан. Эрээчсэн зураг, эшлэл, бас англиар бичсэн шүлэг ч байлуу. Магадгүй тэр нь шүлэг биш ч байж мэднэ. Ямар ч л байсан бүх мөр нь “sick of...” гэдэг үгээр эхэлсэн байж билээ. Гэхдээ эд нээх чухал биш. Гол нь нөгөө талдаа баахан эрээчмэл бичигтэй. Тэдгээр нь дан охидын шивнээ “яриа”. Ер нь уншсан хэн бүхэнд хоёр найз охин хоорондоо цаас дамжуулан “чааталжээ” гэж төвөггүй ойлгогдохоор. Нэг нь мэдээж нөгөө охин. Гэвч би бичгийн хэвийг нь сайтар ажиглаж байгаад тэрхүү “яриа”-г нэг л хүн бичсэн болохыг шинжлээд мэдчихэв. Харилцан ярианы утга тун энгийн, өнөөх охин дэвтэрний эзэнд сайн болчихсон тухай найздаа хэлдэг юм. Мэдээж зохиомол найз нь эсэргүүцэж сөрөхгүй, уриалгахан дэмжинэ. Бас миний бичгийн хэвийг жигтэйхэн магтаж байна аа, тэр хоёр. Сурлага сайтай хөвгүүн юм шиг л байна гэнэ. Ер нь сурлага муутай дүйнгэдүү нөхөр ч энэхүү захианы битүү утгыг шууд ойлгочихно л доо. Яагаад ч юм, дэвтрээ эргүүлж авснаас хойш тэр охины царайг эгцэлж харж чадахаа болив. Ичсэнээс болсон уу, эсвэл бяцхан “булхай”-г нь илчилснээс болсон уу, бүү мэд, аль болох тааралдахгүй, холуур зөрж өнгөрөхийг, эсвэл хааяахан тааралдаж орхивол эгцэлж ширтэхгүй байхыг зорьдог болов.

 Хоёр дахь жилийн намар доод ангийн охинд сайн болж үзлээ. Мэдээж сайн болсон шалтгаан нь арван жилийнхтэй яг адилхан, тэр надад сайн юм шиг санагдаад болдоггүй. Гэхдээ тэр нь яг таг баримтаар нотлогдохгүй, бөөн эргэлзээ төрүүлнэ. Надад сайн ч юм шиг, үгүй ч юм шиг. Хаа нэгтээ тааралдахдаа хажуугаар харц шидэн өнгөрч, бүр тэгэхдээ, эмэгтэй хүний аальгүй, нууцлаг инээмсэглэл дагуулна. Үүнийг нь бодохоор сайн ч юм шиг. Гэтэл заримдаа огт танихгүй юм шиг дэрвэж өнгөрнө. Үүнийг нь бодохоор муу ч юм шиг. Ямар ч л байсан би өөрөө түүн рүү хором хормоор татагдаж байгаагаа мэдэрч байлаа. Охидын асуудал дээр үргэлж л хөшүүн хойрго хандаж ирсэн би энэ удаад ч түрүүлж алхам хийгээгүй юм. Гэтэл нэг удаа нэгдүгээр давхрын хичээлийн танхимд философийн хичээл орж байтал гадаа гудамжинд өнөөх охин чинь таньдаг залуугийн гараас чанга атгачихсан зам хөндлөн гарч байх юм. Тэгмэгц үдийн нарны хурц туяанд гэрэлтэж гялбалзсан анги танхим маань гэнэтхэн бүрий нөмрөх мэт бүүдийгээд л явчихсан. Би яг л эртний гүн ухаантан мэт гүн бодлогошироод, юун хичээл манатай болчихов. Багшийн ярьж хөөрч байгаа нь ч аар саархан хов жив мэт санагдах. Хичээл тармагц шархалсан зүрхийг минь улам үгдрүүлж мэдэх сургуулийн байр танхимаас бушуухан холдохын түүс болж шууд гэртээ хариад цонхоор ширтэж баахан суусан. Ээж янз бүрийн юм яриад л байсан, би юу ч дуугараагүй. Хоол ч хоолойгоор даваагүй. Нээрээ би тэр охинд тийм сайн байсан гэж үү хэмээн өөрийгөө гайхширан суулаа. 

 Амьдрал минь шархалсан, шархлуулсан дурлалуудаар ээлжлэн өрнөн байтал 19 нас хүрдэг намраа анх удаа эмэгтэй хүнд гүн дурлаж үзлээ. Гэхдээ тэр дурлал бүтсэн юм. Тэр өөр сургуулийнх, арван жилийн ангийн охины найз. Анх яаж танилцсанаа хүүрнэвэл адармаатай яриа болох тул зарим зүйлийг товчлон хүүрнэе. Нэг мэдэхэд л интернэт кафед анх нүүр нүүрээ харж, нэг мэдэхэд л yahoo-оор харилцаж, нэг мэдэхэд л бид гурав кино үзэж, нэг мэдэхэд л өөрийн тагнуулчаар дамжуулан тэр надад муугүй байгааг олж мэдлээ. Би тэрүүхэндээ л додигор амьтан. Харилцаа маань бараг бүтэх нь гэсэн бат итгэлтэй. Гэвч нэгэн бялууны хэрэг энэ харилцааг бүрэн бүтэлгүйтүүлж мэдэх байв. Тэр надад бялуу хийж өгнө гэж ам гарсан юм. Би ч бялуугаа уйгагүй нэхсээр. Гэтэл нэгэн бямба гарагт тэр надад амласан бялуугаа хийж өгөхөөр боллоо. Би өглөө босоод үсээ засуулав, засуулсан ч гэж дээ шууд хусуулчихсан юм. Тэгтэл зүс царай минь өөрт нэг л таалагддаггүй шүү. Үсгүй халзан хэрнээ өрөвгөр хэдэн сахалтай. Сахлаа хусчихвал бүр мөлчийчих гээд байдаг. Яах вэ, байз. Тэгтэл утас минь дуугарч арван жилийн найз “Гэрийн чинь гадаа ирчихсэн байна, гараад ир” гэв. Би гараад очтол “Хийх юм олддоггүй ээ. Хоёулаа таксинд явах уу” гэж байна. Би угийн л бүрэг ичимхий зантай, бас охидын тухай найзууддаа барагтаа л ярьж байгаагүй тул “Өнөөдөр миний хувьд амьдралын минь хамгийн чухал өдөр байж ч мэднэ” гэж түүнд хэлж зүрхэлсэнгүй. Бас “Үгүй” гэж хэлж чаддаггүй муу зантай болохоороо түүний саналыг дурамжхан зөвшөөрөв. Ингээд тэр охин орос дэлгүүрээс бор гурил авч, гэртээ ирээд бялуугаа хийж эхлэх агшинд би хотын гудамжаар зорчигчид хайсан шиг ээ сэлгүүцэж явлаа. Тэнд нэг охин бялуугаа чимэглэж суухад би найздаа хэлээд шууд буучихдаг ч юм бил үү гэж тээнэгэлзэж явав. Өнөөх охин гэртээ бялуугаа чимэглэж дуусаад над руу “Орой зургаан цагийн үед ирээд бялуугаа авчих уу” гэж мессеж бичихэд нь би аль хэдийн дотроо ялагдаж дуусаад утсаа унтраачихсан байлаа. Ингээд би түүнтэй дахин харилцах ямар ч нүүргүй болсон юм. Тэр ч над руу мессеж бичээгүй. 

 Үүнээс хойш олон ч өдөр өнгөрлөө. Гэтэл намрын дулаахан орой, МУИС-ийн 2-р байрны үүдээр гарч ирээд сэрүүн, тунгалаг агаарыг шуналтайяа залгингаа гэртээ харих замаа зориуд тойруулахаар шийдэж, баруун тийш бус, зүүн тийш Бага тойруугийн гудамжаар багахан ч болов тойрч алхахаар шийдвэй. Замд нөгөө охины сурдаг Харилцааны сургууль бий. Магад түүнтэй таарчих ч юм бил үү, хэн мэдлээ. Би зүгээр л ингэж найдсан юм. Гэтэл юу болсон гээч. Өнөөх охинтой улаан нүүрээрээ халз мөргөлдлөө. Бид хоёр бүтэн цаг гаруй гудамжинд ярилцаж зогссон. Тэр өдрөөс хойш бид хоёрын харилцаа бүлээсэв. Тэр жилийн догдлуун намрыг, дулаахан өвлийг найзалж өнгөрүүлсэн. Хэн нь том гартайгаа үзэх үү гээд алгаа нийлүүлсэн тэр үдэш биеэр минь цахилгаан цэнэг гүйж, өөдөө хөөрөх мэт, эсвэл өндрөөс унах мэт хөөрөн догдолсон. Эмэгтэй хүний гараас амьдралдаа нэг ч удаа атгаж үзээгүй би түүний гараас атган гэр хүртэл нь алхаж үзсэн. Бие минь халуу шатсан, намар оройн жихүүн хүйтнийг бараг л мартах шахсан. Бас үнсэж үзсэн, үнсүүлж үзсэн. Шатаж дуусаад үнс нурамнаасаа дахин амилах шиг болсон. Бэлэг өгч үзсэн, бэлэг авч үзсэн. Бялуугаа ч бас идэж үзсэн. Мөн Плэйтаймын тоглолтыг хамтдаа үзсэн. Даанч хахирган хавар айлчлахад харилцаа маань “хөрч” эхэлсэн юм. Тэр нэг л өдөр больё гэсэн. Гэвч зүрх минь халуу шатсан хэвээрээ шархалсан юм. Надад түр уншуулахаар өгсөн, надаас бас түр уншихаар авсан номуудаа сүүлчийн удаа уулзаж солилцохдоо тэрээр “Дахиж уулзахгүй ээ” гэж билээ. Тэр хэлсэн үгэндээ хүрсэн. Хаврын саарал бүүдгэр тэнгэрийн дор гэрийнх нь гадаа очоод би зөндөө хүлээсэн. Тэр гарч ирээгүй. Түүнээс салснаас хойш бараг сарын дараа би уулзаж учирсан бүх газраа эргэж тойрсон. Тэгж байж л түүнийг мартаж чадах юм шиг санагдсан. Цугтаа алхаж байсан гудамжаар сүүлчийн удаа ганцаар алхаад, цугтаа сууж байсан модон сандал дээр сүүлчийн удаа ганцаар суугаад лаазтай шар айраг задалсан. Тэгэхэд оройн нар илч дулаанаараа намайг бүлээцүүлэн тэнгэрийн хаяа руу одож билээ. Ингэж л энэ хот, энэ нар уй гунигийг минь надтай хуваалцсан юм. 

 Одоо тэр юу хийж байгаа бол? Ямархан бүсгүй болоо бол? Би утасныхаа цагийг хартал 4:40-ийг зааж байлаа. Уг нь би 23-р сургуулиас гараад МУИС-ийн хоёрдугаар байр руу алхаж явтал гэнэт тэр охиныг хармаар санагдан, бас тэрээр эндээс холгүй орших нэг яаманд ажилладгийг санан зүгээ багахан өөрчлөхөөр шийдэв. Төрийн албаныхан 5 цагаас тардаг байх гэж таасан юм. Ингээд 4:50 гэхэд үүдэнд нь ирлээ. Гадаа зогсож байж болохгүй, гэнэт гараад ирвэл намайг харчихна гэж сэтгээд үүднийх нь шилэн хаалгатай хүлээлгийн танхимд нэвтэрч ороод бусдаас зайдуухан зогсчихов. Гарч орж буй хүмүүс намайг лав анзаарч харахааргүй шинжтэй. Үнэнийг хэлэхэд түүнийг олж харна гэдэгтээ төдийлөн итгэлтэй бус байгаагаа энд хэлэхэд илүүдэхгүй биз ээ. Хэрэв найдвар байгаа гэж үзээд түүнийгээ тоогоор илэрхийл гэвэл 1 хувь л гэх байсан. Гурван минут хүлээлээ. Цаг 4:53. Ингэсгээд бараг явъя даа гэж бодож байтал гурван хүн гарч ирлээ. Гэтэл юу болсон гээч. Хамгийн сүүлд алхаж яваа нь олоон жил хараагүй өнөөх охин дүрээрээ мөн байлаа. 19 насны минь дурлал хайр. Олон жил хараагүй танил дотно царай. Тэр урьдын адил үзэсгэлэнтэй хэвээр байв. Гадагш гармагцаа нааш цааш холхиод л байсан. Хэн нэгнийг л хайгаад байгаа бололтой. Би түүнийг цонхоор алдалгүй ширтэж байлаа. Яг л Кавабатагийн “Изүгээр яваа бүжигч бүсгүй” туужийн төгсгөлд гол баатар гатлага онгоцны тавцангаас бүжигч бүсгүйг хардаг шиг түүнээс хором ч харцаа салгаагүй. Үс нь салхинд дэрвээд л... Тэгмэгц царай төрх нь илүү тод харагдана. Өдөржин уур цухлыг минь барсан хаврын хайруу салхи одоо л хэргээ гаргах шиг. Салхи минь, дахин үлээ, үлээ. Хормын дараа үс нь дахиад л дэрвэнэ. Харц нь хүртэл хэвээрээ шүү гэж би дотроо бодлоо. Төдөлгүй нэг суудлын тэрэг ирж зогсоод дотроос нь эмэгтэй, эрэгтэй хүн бууж ирсэн. Тэднийг л хүлээж байсан бололтой, тэдэнтэй хамт буцаад орчихсон. Гурван минутын дараах гурван минутын учрал. Одоо би түүнтэй дахиж уулзахгүй л болов уу. Ганцхан удаа ингэж харсан минь л хангалттай. Яг энэхэн хоромд энэ хот, энэ салхи миний зүрхээр цохилон байх шиг санагдав.

 Улаанбаатар ийм л шидтэй хот. Чи хэн нэгнийг харъя гэж чин сэтгэлээсээ хүсэх юм бол ердөө гуравхан минутын дотор хүсэл чинь биелэх болно гэдгийг энэ үйл явдал батлах шиг. Улаанбаатар дурсамж хайрыг минь ийн тээсээр. Энэ хот намайг сайнтай, муутай нь мэднэ. Хэнд ч хэлж болшгүй нууцуудыг минь энэ л хот бүхнээс илүү мэдэж байгаа. Аав нутгаа зорьдог шиг, би өтөлж хөгширсөн хойноо энд л уйт амьдралаа үдэн гансрахыг хүснэм. Зүрхний хайрт хот минь, чи надаас л уйдчихгүй бол би чамаас хэзээ ч уйдахгүй. Ердөө ганцхан өдөр, чинийхээ зүрхэн дундуур туучин алхахад л би хэчнээн удаа гансарч, хэчнээн удаа догдолж, хэчнээн удаа өнгөрснийг санагалзана вэ! Чиний дэргэд л би “би” гэдгээ мэдрэх юм.

 Дурлуулж, дурлаж, дурлалцаж явснаа дурсан ганцаар алхан явахад аманд минь яагаад ч юм франц дуу аялагдаад байсан. Парис гэдэг чинь Улаанбаатар л байж шүү дээ. Сэтгэл хөнгөрөөд хөвсөлзөөд ч байх шиг. Өнөөдрийн бүх уй гуниг хаа ч юм арилан одчихсон ч юм шиг. Их сургуулийнхаа гурван давхарт гарч ирээд хөлөө амраах санаатай ном уншиж суухдаа дурсамж дуртгалын минь үл ширгэгч булаг энэ хотоос л эх ундаргатай юм байна гэж бодсон. Би аавын надад өгсөн Песковын номыг уншив, “Утсан дээрх шувуу”-г. Өнө эртний мэт санагдах энэ номонд өгүүлж баршгүй урт түүх бий ч юм билүү, хэн мэдлээ. Тийм ээ, энэ хотын бүх юм дурсамж тээгч. Яг одоо би нэг хүнийг хүлээн сууж байна. Магад энэ цаг хугацаанд дурсамж хайрыг минь бүтээн туурвигч хэн нэгнийг.
2017 оны 4-р сар

 Эрдэнэбаатарын ЭНХЦОЛМОН